Демононимы кыргызского языка. Қырғыз тіліндегі жын-перілер. - Sidikov, А. N. (Eurasian Journal of Philology Science and Education, 2015)
В статье рассматриваются названия отдельных демонов кыргызского народа и проводится анализ демононимов, показывающих, что образы албарсты, желмогуз кемпир, мите, жез тырмак имеют аналогиитакже и у других народов. Современные народы Среднеазиатского региона, принадлежащие к разным языковым этносам, разновременной исторической активности на данной территории, относящейся кразличным хозяйственно-культурным типам, сохранили в своих верованиях одни и те же образы пандемониума. Вместе с тем изучение доисламских верований имеет большое теоретическое значение длявоссоздания истории ранних форм религии. Оно представляет интерес также для разработки этнической истории народа, ибо многообразные этнические процессы в той или иной мере находили свое отражение внародных представлениях, обычаях, обрядах. «Эр Төштүк» - один из древнейших эпосов кыргызского народа, уходящий корнями в доисторическую эпоху древних тюрков. Отголоски этого эпоса есть и вфольклоре западносибирских татар, например эпос «Иир Тюшлюк», и в казахских сказках «Ер Тостик» и др. В кыргызских волшебных сказках, иногда встречается мужской образ демона – желмогуз чал, обладающий силой перевоплощения. Например, в сказке «Мадылген сулуу» демон превращается то в барса, то в тигра. Образ «желмогуз» может быть так же сопоставлен с очень близким к нему сказочно-мифологическимсуществом, известным у алтайцев под именем «дьелбеген. Мақалада қырғыз халқының ауыз әдебиетінде кездесетін жын-перілердің жекелеген атауы қарастырылып, албасты, жалмауыз кемпір, жез тырнақ бейнелерінің басқа да халықтарда бар екендігі сөз болады. Әртүрлі тілдік этностарға, әртүрлі шаруашылық-мәдени түрге жататын Орта Азия аймағының халықтары өз наным-сенімдерінде біркелкі жын-перілердің бейнесін сақтап қалған. Сонымен қатар исламға дейінгі наным-сенімдерді зерттеудің діннің ежелгі түрлерін қайта қалпына келтіруде теориялық маңызы зор. Ол, соныменқатар халықтың этностық тарихын қарастыруда да үлкен маңызға ие, өйткені әртүрлі этностық үрдістер белгілі бір мөлшерде халықтың наным-сенімінде, салт-дәстүрінде көрініс тапқан. «Ер Төстік» – ежелгітүріктердің тарихына тамыр тартқан қырғыз халқының ежелгі эпостарының бірі. Аталмыш эпостың ұшқыны батыс-сібір татарларының ауыз әдебиетінде бар, мысалы: «Иир Тюшлюк» эпосы мен «Ер Төстік» қазақ ертегісі және т.б. Қырғыз ғажайып ертегілерінде кейде жын-перінің еркек бейнесі – жалмауыз шал кездеседі. Мысалы, «Мадылген сулуу» ертегісінде жын-пері кейде барысқа, кейде жолбарысқа айналады. «Жалмауыз» бейнесін алтайлықтарда «дьелбеген» деген атпен белгілі мифологиялық кейіпкермен салыстыруға болады.