Eurasian Journal of Philology Science and Education
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
A Structural-Methodological Model for Parallel Teaching of Two Foreign Languages in Kazakhstani Universities
Parallel foreign language teaching in Kazakhstani universities requires not only the simultaneous inclusion of two foreign languages in the curriculum, but also their methodological coordination as interrelated components of one educational process. In teacher-training programmes such as “Foreign Language: Two Foreign Languages”, English is usually studied as the first foreign language, while French, German, Chinese or another language is introduced as the second foreign language. In actual practice, however, the two languages are often taught as separate subjects, with different syllabi, unequal academic hours and insufficient coordination between teachers. This creates a methodological contradiction between the expected development of communicative competence in two foreign languages and the lack of mechanisms for cross-linguistic transfer, contrastive analysis and interference management. The purpose of this article is to substantiate the methodological foundations of parallel foreign language teaching and to propose a structural-methodological model for coordinating English as the first foreign language and French as the second foreign language. The study is based on competence-based, communicative-cognitive, contrastive, integrative and metalinguistic approaches. The research methods include analysis of educational programmes and syllabi, diagnostic survey, oral questioning and theoretical modelling. The empirical part involved 83 respondents: 76 students and graduates and 7 teachers connected with the English-French language combination in the 2024-2025 academic year. The findings indicate that the main difficulty is the absence of a coordinated methodological system. The article identifies key conditions for parallel teaching: topic synchronization, contrastive grammar and vocabulary tasks, metalinguistic awareness, transfer and interference management, teacher coordination and CEFR-based assessment. The proposed model includes target, content, organizational-methodological, processual and assessment-diagnostic components. Its practical value lies in its application to curriculum design, syllabus development and classroom practice. Keywords: parallel foreign language teaching, methodological coordination, cross-linguistic transfer, metalinguistic awareness.
Авторлық құқық (c) 2026 Eurasian Journal of Philology Science and Education
The System of Characters in the Heroic Epic of the Kazakh People
Heroic poems represent one of the most significant genres of the Kazakh epic, distinguished by their thematic depth, complex artistic structure and broad ideological scope. The epic serves as a cultural heritage that reflects the historical memory, spiritual worldview, aesthetic sensibilities and national aspirations of the people. Within Kazakh heroic epics, ideas such as national consciousness, patriotism, unity, justice, bravery, defense of the homeland and prioritizing the public good over individual interests are widely expressed. In this context, a typological analysis of the character systems in heroic poems provides a deeper understanding of the epic’s nature, its genre-specific features, and its historical and social functions. The object of this study is the system of characters in Kazakh epics. The article examines the typological characteristics of the character system in the Kazakh heroic epic based on the poems “Alpamys Batyr”, “Kambar Batyr”, “Er Targyn” and “Edige Batyr”. The study comparatively analyzes the artistic structure of the heroes’ images, their personal qualities, heroic ideals, and their functions at both the tribal and broader societal levels. The analysis shows that, in the epics, heroes mainly appear as protectors of their tribe and community, whereas in the Nogai cycle, their role expands and aligns with national and state interests. Accordingly, the character system becomes increasingly complex in response to historical circumstances. The results indicate that the system of characters in Kazakh epics has an evolutionary trajectory, with the hero’s role developing from a tribal figure to a national, historically significant persona. Keywords: folklore, Kazakh epic, typology, character system, heroic figure.
Анализ рассказов А. Арцишевского как способ развития литературоведческих компетенций студентов
Основная научная проблема этой статьи – поиск методов и приемов анализа эпических произведений в высшей школе. Цель данного исследования состоит в разработке эффективных методов анализа рассказов казахстанского писателя А. Арцишевского для развития литературоведческих компетенций студентов. Теоретическая значимость результатов исследования определяется тем, что его выводы и положения могут быть использованы для дальнейших поисков новых стратегий анализа произведений малой прозы в высшей школе. Практическая значимость этого исследования заключается в том, что его материалы могут найти применение для разработки инновационных методов и приемов изучения эпических произведений в школе и вузе. В статье проводится идея, что необходимо использование разнообразных методов обучения, обеспечивающих глубокое понимание студентами художественных особенностей, смысловых планов, идей, выраженных в произведениях. Важно использование приемов дидактической эристики, интерактивного обучения, исследовательского метода. Эти методы обусловили успешное развитие литературоведческих компетенций студентов. Методы диалога, дискуссии, алгоритмизации, портфолио, коллективной мыслительной деятельности показали свою высокую эффективность, послужили для активизации мышления и познавательной деятельности студентов. В процессе изучения рассказов А. Арцишевского получили развитие литературоведческие компетенции студентов, необходимые для глубокого анализа жанровой природы, фабульно-сюжетной организации, поэтики и проблематики произведений. Ключевые слова: современная казахстанская литература, современный казахстанский рассказ, методы преподавания литературы, методика анализа рассказа.
Жоғары оқу орнында филолог-студенттердің әдістемелік құзыреттілігі: инновациялық оқыту технологияларының лингводидактикалық әлеуеті
Мақалада жоғары білім беру жүйесінде филолог-студенттердің әдістемелік құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі тіл мұғалімдерінің кәсіби даярлығына қойылатын талаптардың артуы мен инновациялық технологияларды әдістемелік даярлыққа кіріктірудің теориялық негіздерінің жеткіліксіз әзірленуі арасындағы қайшылықпен айқындалады. Зерттеу теориялық-талдамалық сипатта жүргізіліп, құзыреттілік, іс-әрекеттік және лингводидактикалық тәсілдерге сүйенеді. Мақалада әлемдік педагогикалық дәстүрде қалыптасқан әдістемелік құзыреттілік құрылымы жүйеленіп, когнитивтік-лингвистикалық, әдістемелік, жобалау-технологиялық, коммуникативтік-педагогикалық, рефлексивтік-зерттеушілік және аксиологиялық компоненттерден тұратын алты компонентті модель ұсынылады. Аралас оқыту, жобалық оқыту, корпусқа негізделген тәсіл, геймификация және цифрлық білім беру платформаларының дидактикалық әлеуеті сипатталады. Қазақстандық көптілді білім беру ортасының ерекшеліктері мен педагог кадрлар даярлайтын жетекші жоғары оқу орындарының тәжірибесі талданады. Инновациялық технологияларды мұғалім даярлау үдерісіне енгізудегі жүйелі мәселелер анықталып, оны жетілдірудің перспективалық бағыттары белгіленеді. Зерттеу қорытындысында қазіргі тілдік білім беру талаптары мен Қазақстан Республикасының ұлттық білім беру басымдықтарын ескере отырып, университеттегі әдістемелік даярлық жүйесін мақсатты түрде жобалау қажеттігі негізделеді. Зерттеуде сондай-ақ Қазақстандағы көптілді білім беру контексінің филология студенттерінің әдістемелік дайындығына, атап айтқанда үштілді білім беру саясатына байланысты ерекше талаптар қойғаны анықталған. Алынған нәтижелер тіл педагогикасының қазіргі заманғы талаптарын ескере отырып, университеттік әдістемелік дайындықты қайта құрылымдаудың теориялық тұрғыдан түсінілуіне үлес қосады. Осы зерттеудің нәтижелері Қазақстанда және одан тысқары жерлерде тіл пәндері оқытушыларына арналған оқу бағдарламаларын, әдістемелік модульдер мен кәсіби даму бағдарламаларын жасаудың негізі бола алады. Түйін сөздер: әдістемелік құзыреттілік, филолог-студенттер, лингводидактика, инновациялық технологиялар, жоғары білім, тілдік білім беру, Қазақстан.
Авторлық құқық (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы
Модельдеу – көркем прозаны лингвостилистикалық талдаудың тиімді әдісі (қазақ тіліндегі қазіргі заманғы әңгімелер негізінде)
Көркем шығарма тілін лингвостилистикалық тұрғыдан талдау – тіл біліміндегі ең күрделі ғылыми мәселелердің бірі. Әлемдік лингвистикада көркем мәтіннің идеялық-тақырыптық мазмұнына сай ұйымдастырылған тілдік бірліктерді зерттеуде екі әдіс белгілі: имманентті әдіс және проекциялау әдісі. Сонымен қатар, ХХІ ғасырда зерттеушілер лингвостилистика әдіснамасын жетілдірудің инновациялық тәсілдерінің бірі ретінде модельдеу әдісін қарастыра бастады. Зерттеудің мақсаты – соңғы онжылдықтарда жарық көрген, жасы 22-35 аралығындағы жас қазақ жазушыларының әңгімелер жинақтарында экспрессивтік әсер тудыру мақсатында қолданылған дауыс үндестігін лингвостилистикалық талдауда модельдеу әдісін ұсыну. Зерттеудің ғылыми-практикалық маңыздылығы, ең алдымен, қазақ әңгімелерінің осы корпусының бұған дейін лингвистикалық тұрғыдан зерттелмегендігінде. Зерттеуде ұлттық таным негізінде қалыптасып, тіл қолданушылардың тілдік санасында берік орныққан көркем тілдің ұлттық нормаларының бірі – дауыс үндестігі арқылы жасалған негізгі экспрессивтік тәсілдерді сипаттау және интерпретациялау арқылы модельдеу тәсілі қолданылады, бұл қазіргі заманғы әңгіме жинақтарында көрініс табады. Зерттеу нәтижелері жаһанданған дәуірде қазақ тілінің тіршілік қабілеті мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін оның толық тілдік мүмкіндіктерін пайдаланатын үдерістерге тән сипаттарды анықтауға; қазіргі жас жазушылардың тіл қолданысындағы ұлттық тілдік әлеуеттің сабақтастығын ашуға; қазіргі қазақ тілі динамикасына тән үрдістерді белгілеуге; сондай-ақ бұған дейін жеткілікті зерттелмеген қазақ лингвостилистикасы саласын теориялық және практикалық тұрғыдан тереңдетуге, оның әдіснамалық негіздерін жетілдіруге ықпал етеді. Түйін сөздер: лингвостилистикалық талдау, қазіргі қазақ әңгімелері, әдіс түрлері, модельдеу, көркем тілдің ұлттық нормалары, дауыс үндестігі.
Қаныш Сәтбаев және көркемдік-танымдық синтез
Мақалада қазақ ғылымының қалыптасуы мен дамуына өлшеусіз үлес қосқан тарихи тұлға Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен ғылыми қызметін бейнелейтін екі туынды салыстырмалы тұрғыдан талданады. Негізгі зерттеу нысаны ретінде Медеу Сәрсекенің «Қазақтың Қанышы» роман-эссесі мен Санжар Керімбай, Әділбек Нәбидің «Қаныш және ғылыми майдан» еңбегі алынды. Зерттеу барысында аталған шығармалардың жанрлық табиғаты, деректілік негізі, көркемдік баяндау тәсілдері, авторлық интерпретациясы және оқырман қабылдауына ықпалы қарастырылды. Медеу Сәрсеке туындысында тарихи дерек пен көркемдік қиял өзара ұштасып, Қаныш Сәтбаев бейнесі кейіпкерлердің ішкі сезімі, диалог, сюжеттік иірім және көркем эпизодтар арқылы ашылатыны айқындалды. Ал Санжар Керімбай мен Әділбек Нәби еңбегінде нақты фактілерге, құжаттық деректерге және философиялық-аналитикалық пайымға басымдық беріліп, ғалымның ғылыми күресі мен Қазақстан Ғылым академиясын құру жолындағы қызметі ғылыми-танымдық тұрғыдан сипатталады. Салыстырмалы талдау екі туындының тарихи тұлғаны танытуда екі түрлі әдеби-танымдық модель ұсынатынын көрсетті: біріншісі – көркемдік интерпретацияға негізделген роман-эссе, екіншісі – деректік және аналитикалық сипаттағы ғылыми-танымдық еңбек. Зерттеу нәтижесінде Қаныш Сәтбаев бейнесінің көркем әдебиет пен ғылыми-танымдық прозада әртүрлі тәсілмен репрезентацияланатыны және бұл айырмашылық қазақ деректі прозасының даму бағыттарын айқындауға мүмкіндік беретіні тұжырымдалды. Түйін сөздер: деректі проза, роман-эссе, аналитикалық очерк, тарихи тұлға, көркемдік-танымдық синтез, ғылыми-танымдық әдебиет.
Көптілділікті зерттеудің психолингвистикалық және нейролингвистикалық аспектілері
Қазіргі көптілділік жағдайында бірнеше тілдің өзара әрекеттесу тетіктерін, олардың меңгерілу және адам санасында өңделу ретін зерттеу ерекше өзектілікке ие болып отыр. Бүгінде көптілділікті тек әлеуметтік лингвистикалық құбылыс ретінде ғана емес, сөйлеу әрекетінің ерекшеліктері мен тілдер арасындағы өзара ықпалдастыққа негізделген күрделі когнитивтік үдеріс ретінде қарастыратын интегративті зерттеу тәсілі өзекті болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы тілдік ахуал көптілділікті зерттеу үшін ерекше ғылыми қызығушылық тудырады. Ғылыми дереккөздерге жасалған шолу қазақстандық ғалымдардың психолингвистика саласындағы зерттеу қызығушылығы негізінен балалар қостілділігіне, оқу үдерісіндегі қостілділікке, ана тілді, екінші және шетел тілдерін меңгеруге, интерференция үдерістеріне және сөйлеу қателеріне бағытталғанын көрсетті. Қазақстан ғылымындағы нейролингвистикалық зерттеулер қалыптасу кезеңіндегі бағыттардың бірі болғанымен, соңғы жылдары бұл салаға деген қызығушылықтың артып келе жатқаны байқалады. Мұны әдіснамалық жарияланымдардың көбеюі, ғылыми орталықтар мен институттардың құрылуы, сондай-ақ сапалы ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік беретін арнайы құрал-жабдықтардың сатып алынуы дәлелдейді. Мақалада кешенді сипаттамалық әдіс, түйінді сөздер әдісі және дефинициялық талдау элементтері қолданылды. Зерттеу материалдары ретінде ғылыми жарияланымдар, лексикографиялық дереккөздер мен оқу-әдістемелік әдебиеттер пайдаланылды. Жүргізілген талдау Қазақстандағы көптілділікті психолингвистикалық және нейролингвистикалық тұрғыдан зерттеудің келешегі зор екенін көрсетті. Түйін сөздер: көптілділік, бірінші тіл, екінші тіл, психолингвистика, нейролингвистика.
Қазақстандағы шетелдік студенттердің тілдік жағдаяты: транслингвизм және тілдік кодтың ауысуы
Мақалада қазіргі кезде елімізде білім алып жатқан шетелдік студенттердің мемлекеттік тілді игеру кезінде кездесетін түрлі лингвистикалық, әлеуметтік, транслингвалдық ерекшеліктері қарастырылады. Елімізде жоғары оқу орындарында білім алып жатқан шетелдік түркімен студенттері стандартқа сәйкес жалпы білім беретін пәндер қатарында қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқиды. Еуропалық стандарт негізінде (5 ECTS) оқитын білім алушылар тілді игеру кезінде транслингвистикалық құбылыстарға, тілдік кодтардың ауысуына кезігеді. Олар тіл үйрену кезінде осындай тілдік жағдаяттарға тап болады. Осы құбылысты зерттеу – лингвистердің міндеті. Қазақстандағы шетелдік студенттердің тілдік жағдаятын зерттеу барысында кешенді талдау әдісі, тіл үйренудегі қиындықтары мен транслингвизмнің когнитивтік артықшылықтарын сапалық тұрғыдан талдау үшін сұқбаттасу, байқау әдістері, этнографиялық бақылау әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижелері түркітілдес студенттердің шеттілді игеру барысында кездесетін бірінші кедергілері орыс тілін транскоммуникативті құрал ретінде пайдалануы болады. Сондықтан тіл парадигмаларын игеру кезінде орыс тілінің синтаксистік құрылымдарын тікелей аударма ретінде пайдаланғандығы байқалады. Бұл транслингвизмнің өзі білетін тіл арқылы үйреніп жатқан тілінің элементтерін пайдалану арқылы коммуникация орнатудың бір жолын көрсетеді. Сондай-ақ мәтіндер арқылы игеру негізінде фонетика, лексика, морфология, синтаксистік құрылымдарды пайдалануда транслингвистикалық ерекшеліктерді пайдаланып, ойын жеткізетіндігі анықталды. Транслингвистикалық ерекшеліктер код ауыстырулар арқылы көрініс табады. Код ауыстыру түрлері мәтін арқылы оқу кезінде айтылым, жазылым, оқылым, тыңдалым арқылы фонетикалық, лексикалық, морфологиялық, синтаксистік интерференция мысалдары арқылы дәйектелді. Түркіменстандық шетелдік студенттердің тілдік жағдаяты транслингвистикалық құбылыс түрінде сипатталып, сөйлеу кезіндегі өзгерістері Қазақстанның тілдік жағдаятының бір қырын көрсететін мысалдар бола алады. Түйін сөздер: тілдік жағдаят, транслингвизм, тілдік код, код ауыстыру, түркітілдес студенттер.
Қазақ және түрік тілдеріндегі «алтын», «күміс» сөздеріне қатысты фразеологизмдердің этнографиялық сипаты
Мақалада «алтын», «күміс» ұғымдарымен байланысты тұрақты тіркестердің қазақ және түрік тілдеріндегі этнографиялық сипаты сараланады. Тіл – қоғамның сезімдік ерекшеліктері мен ой-тұжырымдарын сипаттайтын әмбебап код жүйесі. Сол себепті тіл қоғамның ойлау жүйесін ұғынуда басты рөл атқарады. Соңғы жылдары ғылыми зерттеушілердің тілдің мәдени аспектісін зерттеуге деген қызығушылығы артып келеді. Соның нәтижесінде қазіргі лингвистикада мәдениеттану әдістері аясында ауызша мәдени бірліктер арқылы әлемді әртүрлі мәдениеттерде қабылдау және түсіндіру тәсілдерінің көрінісі қарқынды зерттеле бастады. Түрік және қазақ тілдеріндегі халықтық ойлауды айқын көрсететін мәдени таңбалардың бірі – «алтын» және «күміс» сөздері. Себебі олар көптеген қоғамдардағыдай Түркия мен Қазақстан тарихындағы билік, үстемдік, өркендеу мен байлық сияқты ұғымдардың репрезентативті көрінісі ретінде адамның болашағы мен өмірі туралы түсінік береді. «Алтын» туралы халықтық түсініктердің іздерін түрік және қазақ мәдениеттерінен, әсіресе стереотиптік тілдік бірліктерден табуға болады. «Алтын» мәдени нышан ретінде «құндылығы жоғары субстанция» деген негізгі мағынасынан бөлек, бейнелі мағыналармен ұштасқан тілдік тіркестерде бірқатар айрықша мәндер мен ерекшеліктерге ие болатыны байқалады. Сондықтан бұл зерттеуде түрік және қазақ халықтарының «алтын», «күміс» туралы ойлау әлемін құрайтын түсініктер мен пайымдауларды анықтау және сипаттау мақсатында түрік және қазақ тілдерінде қолданылатын «алтын», «күміс» сөздері қатысқан тұрақты тіркестер, идиомалар мен мақал-мәтелдер салыстырмалы түрде семиотикалық және лингвомәдени әдістер арқылы зерттелді. Зерттеу нәтижесінде екі тілде де ортақ және өзіндік ерекшелігі бар ұғым-түсініктердің кездесетіні анықталды. Түйін сөздер: фразеологизм, алтын, күміс, этнографиялық тұрақты тіркестер, ұлттық әшекей бұйымдар.
Тілдің өміршеңдігі: көркем мәтіндегі экфрасисті тану және оның тілдік репрезентациясы
Мақалада көркем шығармалардағы сөзбен суреттеу өнері – экфрасис құбылысы тілтанымдық және әдебиеттанымдық аспектілерде қарастырылады. Экфрасистің ұлттық тілдің өміршеңдігін сақтаудағы рөлі, сондай-ақ тілдегі бейнелі сөздердің когнитивтік, семиотикалық және авторлық идиостильдік ерекшеліктерін танытатын маңызды құрал екені негізделеді. Ә. Кекілбайұлының шығармаларындағы мысалдар арқылы экфрасистің тілдегі репрезентациясы ойбейнелерді, сюжеттік және символдық мәндерді тіл арқылы жеткізудің құралы ретінде талданады. Зерттеуде семантикалық талдау, когнитивтік әдіс, идиостильдік, стилистикалық және контекстік талдау тәсілдері қолданылып, экфрасистің мағыналық трансформация үдерістері – симплификация, экспликация, амплификация арқылы тілдің жаңғыруына ықпалы айқындалады. Зерттеу нәтижелері экфрасистің ұлттық тілдің мәдени-танымдық болмысын бейнелейтін және оның өміршеңдігін қамтамасыз ететін тиімді құрал екенін көрсетеді. Мақаланың негізгі мақсаты – көркем әдебиеттегі экфрасис құбылысының тілтанымдық және әдебиеттанымдық ерекшеліктерін анықтау арқылы ұлттық тілдің өміршеңдігі мен ойтанымдық әлеуетін ашу. Теориялық тұрғыдан зерттеу қазақ тілтанымында көркем мәтіндегі тілдік бейнелер мен ойбейнелер жүйесін талдаудың жаңа ғылыми мүмкіндіктерін көрсетеді. Экфрасистің троптар мен өзге бейнелі құралдардан ерекшелігі және оның мағыналық трансформацияға ықпалы негізделеді. Экфрасисті когнитивтік және семиотикалық тұрғыдан қарастыру тіл үйрету, әдебиеттану және шығармашылық жазу тәжірибесінде пайдалануға болатын әдіснамалық негіз ұсынады. Түйін сөздер: экфрасис, симплификация, экспликация, амплификация, когнитивті-семиотикалық талдау, идиостиль, ойтаным.
«Орта Азиялық тәпсір» жазба ескерткішінің лексикалық сипаты
Орта түркі дәуірінде саяси-әлеуметтік, тарихи-мәдени жағдаяттардың нәтижесінде түркі тілдері жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, ұлттық сипатта даралану үдерісі басталды. Осы дәуірде дүниеге келген жазба ескерткіштердің бүгінгі қазақ тілі тарихы үшін маңызы зор және оларды тілдік тұрғыдан зерттеу де өзекті мәселе. Зерттеу еңбектің мақсаты осы дәуірде жазылған «Орта Азиялық тәпсір» жазба ескерткішінің тілдік ерекшелігін саралау. Жазба мұра Құран кәрімнің орта ғасырлық түркі тіліне алғашқы аудармаларының бірі болып саналады. Оның тілдік ерекшелігі туралы түркітану ғылымында әлі күнге нақты тұжырым айтылмауы, тақырыптың көкейкестілігін көрсетеді. Жазба ескерткіштің тілі зерделеудің практикалық маңызы да зор. Қағазға түскен тілдік деректер қазақ тілінің жалпытүркілік, қыпшақтық қабаттарынан мол ақпарат береді. Зерттеу барысында тәпсірдің лексикалық қоры қазіргі қазақ тілімен тарихи-салыстырмалы әдіспен салыстырыла талданып, диахронды-синхронды әдістер, баяндау, талдау тәсілдері де кеңінен қолданылды. Қазақ тіліндегі баламаларымен тұлғасы да, мағынасы да ортақ сөздер өте көп екені анықталды. Олар бірнеше сөз табына, атап айтсақ зат есім, сын есім, сан есім, есімдіктер, үстеулер, етістіктер, көмекші есімдер деп жіктеліп, сарапталды. Мұндай екі дәуір тіліне ортақ лексикалық параллельдер қазақ тілінің тарихи лексикологиясының дерек көзі десе болады. Жазба ескерткіштің тіліне қазіргі қазақ тілі тұрғысынан қарағанда айқын байқалатын түбір-негіздер бүгінгі тілдің көне дәуірдегі ізі, тамыры. Сонымен қатар мұндай тілдік бірліктер қазіргі қазақ тілін орта ғасырлық түркі-қыпшақ, қала берді көне түркі тілімен байланыстырып тұрған құнарлы өзек. Зерттеудің құндылығы – «Орта Азиялық тәпсір» қолжазбасының тілі қыпшақ-оғыз аралас тілде жазылған, бүгінгі қазақ тілінің тарихы үшін аса қажетті дереккөз бола алатын жазба жәдігерлік деп тұжырымды ғылыми ортаға ұсынуы. Зерттеу жұмысының нәтижелерін көне қыпшақ тілі, көне қазақ тілі, түркі тілдерінің салыстырмалы лексикологиясы сияқты ғылыми курстарда қолдануға болады. Түйін сөздер: орта түркі дәуірі, тәпсір, лексика, түбір-негіздер, қыпшақ-оғыз тілі.
Творчество Ф. Достоевского и литература американского Юга в аспекте межкультурного диалога
Целью данной статьи является исследование концепта межкультурной коммуникации на материале творчества Ф. Достоевского в проекции его восприятия со стороны критики и писателей американского Юга. Правомерность обращения к этой теме объясняется тем, что социально-политическое и нравственное состояние послереформенной России и положение в ней семьи, в частности, было сходно с теми деструктивными процессами, которые происходили в американском обществе в период Гражданской войны, Реконструкции и Великой Депрессии. Это послужило поводом обращения американских писателей к литературному наследию русского классика, описавшего «русский хаос» и явление «случайного семейства». Делается вывод о том, что Ф. Достоевский видел решение проблемы упадка семьи и преодоления кризиса нравственности и духовности в рамках православной аксиологии, в вере в Божественное начало и всеобщее людское братство и в отказе от губительной доктрины буржуазного индивидуализма. Писатели американского Юга также усматривали причину распада семейных уз в опасном обособлении личности в траектории своего эгоистического «я» и разделяли его мысли о необходимости общественной эмпатии к самым слабым и обездоленным и прежде всего – к миру детства. Но решение этой проблемы для американских авторов заключалось не в опоре на некую Высшую внешнюю силу, а в самой системе экзистенциальных человеческих ценностей. В связи с этим они призывали соотечественников к проявлению стоицизма и индивидуального мужества в самых кризисных ситуациях частной и социальной жизни. Ключевые слова: межкультурная коммуникация, художественный текст, национальная идентичность, национальное восприятие, сравнительно-типологический анализ.
ХХІ ғасыр прозасындағы сюрреалистік шығармалар
Мақалада қазіргі қазақ прозасында жазылған сюрреалистік бағыттағы шығармалар қарастырылады. Талданған туындылардан жаңа жазу тәсілдеріне ұмтылыс, тақырыптық ауқымның кеңеюі, психологиялық тереңдік, тілдік-структуралық ізденіс және ұлттық құндылықтарды жаңа эстетикалық ракурста таныту үрдісі байқалады. Зерттеу нысаны ретінде Мұхтар Мағауиннің «Қыпшақ аруы» повесіндегі Саржан кейіпкер арқылы ұлттық өнердегі ірі тұлға ретінде қалыптасудың қиындықтары баяндалса, Роза Мұқанованың «Тұтқын» шығармасындағы кейіпкер өзін ұлы санайтын, түрлі галлюцинациялық мезеттерге ұшырап отыратын суретші ретінде, Талаптан Ахметжановтың «Қылбұрау» әңгімесінде кейіпкерлер психологиясы түс, елес арқылы бейнеленеді. Алмаз Мырзахметтің «Жазушы жазбасы» шығармасында реалды өмір мен кейіпкер әлемінің арасындағы мистикалық элементтер мен тылсым оқиғалардың көркемдік талап ерекшеліктері зерттелген. Қолғанат Мұраттың «Бөтен» әңгімесінде кейіпкердің бір уақыт пен кеңістікке байланбауы шығарма өзегі болса, Сәуле Досжанның «Үлкен үйдегі үрей» романында Арслан бейнесі арқылы имандылықтан аттаған, арсыздардың өмірі мен тарихын баян етеді. Зерттеудің мақсаты – ХХІ ғасыр қазақ прозасындағы сюрреалистік сипаттағы шығармаларды айқындап, ондағы түс, елес, галлюцинация, мистикалық және иррационалдық көріністердің көркемдік қызметін талдау. Осы мақсатқа сәйкес сюрреалистік поэтиканың негізгі белгілерін анықтау, оларды нақты шығармалар жүйесінде салыстыра қарастыру және қазіргі қазақ прозасындағы көркемдік ізденістермен сабақтастығын көрсету міндеттері алға қойылды. Талдау барысында сюрреалистік шығармалардың негізгі ерекшеліктері айқындалып, түс пен елес мотивтері арқылы қоғамдағы дағдарыстық құбылыстардың астарлы түрде берілуі қарастырылады. Сонымен қатар мұндай тәсілдің оқырман санасында үрейге негізделген психологиялық әсер туғызу қызметі анықталады. Түйін сөздер: сюрреализм, түс, елес, сюрреалистік сілемдер, қазіргі қазақ прозасы.
Ташкент аймағындағы қазақ диалектісінің лексикалық ерекшеліктері және өзбек тілімен ықпалдасуы
Мақалада Өзбекстан Республикасының Ташкент өңірі аумағында тұратын қазақтардың сөйлеу тіліндегі лексикалық ерекшеліктері мен тілдік қарым-қатынасы, әлеуметтік лингвистикалық өзгерістер тұрғысынан қарастырылады. Қазақ тілінің лексикалық қабаты диаспоралық ортада тарихи және әлеуметтік, мәдени факторлардың ықпалы арқылы қалыптасып, көршілес өзбек тілімен ықпалдасу нәтижесіндегі даму тетіктері сипатталады. Зерттеу барысында Ташкент өңіріне тән диалектік тұрмыстық, шаруашылық, қоғамдық, әкімшілік, қала мен ауыл мәдениетіне қатысты лексикалық бірліктер талданып, олардың шығу тектері, семантикалық өзгерістері мен қолдану тәртібі туралы сипатталады. Мақаладағы тілдік материалдар Ташкент аумағында жиналған ауызекі сөйлеу үлгілеріне, сонымен қатар диалектологиялық деректерге және соңғы жылдардағы отандық, шетелдік ғылыми зерттеулерге сүйене отырып қарастырылды. Тілдік бірліктерді талдау барысында сипаттама, салыстырмалы-диалектологиялық, әлеуметтік лингвистикалық әдістер кеңінен қолданылды. Өзбек тілімен ықпалдасудың нәтижесінде қалыптасқан кірме сөздер, лексемалар, калькалар мен аралас қолданыстардың қазақ тілінің диалектологиялық жүйесіндегі орны туралы тұжырымдалды. Зерттеудің нәтижелері Ташкент аумағындағы қазақ тілінің диалектологиялық жүйесі мен аймақтық тілдік құбылыс қана емес, этникалық болмысты сақтау, көптілді ортада тілдік бейімделудің маңызды көрсеткіші екенін айқындайды. Ташкент өңіріндегі қазақ тілінің диалектологиясы арқылы әлеуметтік өзгерістердегі тілдік таңдаулардың сөйлеу тәжірибесіне ықпалы айқын көрініс табады. Мақала Ташкент өңіріндегі диаспора ретінде қазақ тілінің диалектологиясын кешенді түрде зерттеуге үлес қосып, қазақ-өзбек тілдік байланысының лексикалық деңгейіндегі көріністерді жүйелеуді мақсат етеді. Түйін сөздер: қазақ диалектологиясы, Ташкент қазақтары, қазақ-өзбек тілдік қатынасы, тілдік ықпалдасу, диалектік лексика, диаспора тілі.
Жазба мұралар негізінде «Қазақ тілінің тарихи сөздігін» әзірлеу мәселесі
Күні бүгінге дейін «Қазақ тілінің тарихи сөздігі» жасалмай келеді, әрі көне, орта және жаңа түркі дәуіріне тән жазба ескерткіштер негізінде қазақ тілінің тарихи сөздік қоры толықтай жинақталған жоқ. Тіл тарихы бойынша ғалымдар тарапынан жүргізілген диахрондық зерттеулерде қазақ тілінің даму тарихынан хабар беретін мол ақпараттар мен этимологиялық талдаулар жетерлік. Алайда ондағы барлық тарихи мәліметтер жүйеленіп, тарихи лексикографиялық зерттеу нысанына алынбай отыр. Тарихи лексикалық қорды қолжазба, түпнұсқа мәтіндер негізінде толықтай жинап, әр сөздің семантикалық, фонетикалық және морфологиялық өзгерістерін анықтау арқылы ғана Тарихи сөздік құрастырылатыны мәлім. Мақалада Тарихи сөздіктің қажеттілігі, оның тіл дамуын зерттеудегі маңызы талданған. Ең алдымен, сөздік жасауға негіз болатын дереккөздерді іріктеу, олардан тілдік материал жинақтау, сөздердің семантикалық дамуын әр жазба ескерткіш негізінде анықтау, фонетикалық және морфологиялық өзгерістерді көрсету, реестрге алынатын сөздерді лексикографиялық жүйелеу жұмыстары жүргізілуі қажет. Бұл жұмыстар кезең-кезеңімен, тарихи деректер мен тілдік талдауға сүйене отырып жүргізілгенде ғана сапалы сөздік түзілетіні мәлім. Тарихи сөздікте тұтас халықтың ұлттық санасы мен ұлттық идеясы көрініс табатынын ХХ ғасырдың басында-ақ ғалымдар мен зерттеушілер негіздеп кетті. Тарихи сөздік әрқашан ұлттық сана-сезімнің оянуына да ықпал ететінін жоққа шығара алмаймыз. Қазақ тіліндегі тарихи базалық лексиканың дамуын диахрондық аспекті негізінде көрсету – Тарихи сөздіктің басты міндеті. Мұндай сөздікте көне дәуірлерге тән лексемалардың қазіргі тілдік жүйеде сақталып қалуы, семантикалық тұрғыдан өзгеріске ұшырауы, мағыналық жақтан жаңғыруы немесе қолданыстан шығып қалуы, стильдік реңктегі трансформациялары, барлығы кешенді түрде көрініс табады. Осындай жан-жақты тілдік-тарихи сипаттама беретін сөздік түзу, әрі нақты жазба ескерткіштер деректері негізінде құрастыру бүгінгі қазақ тіл біліміндегі маңызды міндеттердің бірі болып отыр. Тарихи сөздік тілдің әртүрлі даму кезеңдеріндегі лексикалық бірліктерді жүйелі түрде жинақтап, өткен дәуірлерден сыр шертетін тілдік деректерді сақтап, бүгінгі ұрпаққа жеткізуде маңызды қызмет атқаратын, халықтың рухани және мәдени мұрасын танытатын құнды құрал. Онда көне замандардағы ойлау жүйесі, дүниетаным, салт-дәстүр, әлеуметтік қатынастар тілдік бірліктер арқылы көрініс табады. Түйін сөздер: қолжазба мәтін, түпнұсқа мәтін, тарихи сөздік, лексикографиялық зерттеу, этимологиялық талдау.
Мифо-фольклорлық бейнелер мен сарындар және олардың қазіргі әдеби ертегілердегі трансформациясы
Мақала мифо-фольклорлық бейнелер мен мотивтердің табиғатын ғылыми талдауға, сондай-ақ олардың қазіргі әдеби ертегі жанрындағы өзгеру процестерін зерттеуге арналған. Зерттеу нысаны – фольклорлық ертегінің жанрлық-поэтикалық құрылымы, оның көркемдік функциялары және авторлық интерпретациядағы бейнелеу әдістері. Фольклорлық дәстүрдің негізгі ерекшеліктері – фантастика, ғажайып көмекшілер феномені, тұрақты мотивтер жүйесі, бейнелердің функционалдық ерекшелігі, себеп-салдарлық шарттылықтар және бірегей хронотопиялық модель басты назарда. Әдеби ертегідегі осы элементтердің барлығы жеке авторлық нарративтік стратегияларын өзгерту және синтездеу арқылы жаңа мазмұнға ие болады. Мұндай синтез архетиптік бейнелер мен мотивтерде де, қазіргі оқырманды қабылдауда да көрінетін ұжымдық сана құрылымдарының өзектілігіне ықпал етеді. Сонымен қатар, мақалада жас фокус-топтарына сәйкес ертегілерді типологиялық жіктеу мәселесі қарастырылады және олардың балалар мен ересектер аудиториясына бағытталған прагматикалық бағыты анықталады. Зерттеу материалы ретінде Д. Ахметұлының «Сайын хан», «Хан ұлдары», «Текті ұры», «Мұрагер», «Әкеден қалған мұра» атты шығармалары пайдаланылды. Зерттеу әдіснамасы ғылыми дәстүрдің сабақтастығына негізделіп, әдеби талдаудың дәстүрлі және инновациялық әдіс-тәсілдерін қамтиды: контент-талдау, салыстырмалы-типологиялық әдіс, мифопоэтикалық талдау және психоаналитикалық интерпретация. Зерттеу нәтижесінде мифо-фольклорлық бейнелер мен мотивтердің қазіргі әдеби ертегіде тек дәстүрлі құрылым элементтері ретінде ғана емес, сонымен бірге авторлық дүниетаным, жанрлық трансформация және оқырмандық қабылдау ерекшеліктерімен сабақтаса жаңаша мән түзетін көркемдік тетік ретінде қызмет ететіні анықталды. Түйін сөздер: миф, ертегі, архетип, бейне, әдеби ертегі, хронотоп, бейсана.
Языковая политика Казахстана в цифровую эпоху: трансформация парадигмы языкового планирования
В статье рассматривается процесс трансформации языковой политики Казахстана под воздействием глобальной цифровизации. Авторы анализируют, как цифровая среда влияет на статус и место языка. В центре внимания находится концепция цифрового лингвистического суверенитета, понимаемого как способность нации обеспечивать функциональную конкурентоспособность языка в эпоху искусственного интеллекта и больших данных. Методологическую базу исследования составляет междисциплинарный подход, сочетающий критический дискурс анализ официальных документов и медиа текстов, институциональный анализ технологических проектов, таких как Национальный корпус казахского языка, платформа Coursera на казахском языке, перевод учебных материалов для вузов и др., а также изучение экспертных дискурсов в новых медиа. Результаты исследования показали, как государство регулирует процесс языкового планирования в условиях все больше распространяющегося технологического прогресса, переходя от защитной модели к цифровой модернизации. Установлено, что создание массового цифрового контента в академической и технической сферах способствует все более осознанному признанию казахского языка среди молодежи. Авторы приходят к выводу, что осуществляемая в стране цифровая языковая политика будет иметь положительный результат при переходе от стратегии простого перевода контента к стимулированию научно-исследовательской деятельности на государственном языке. Практическая значимость работы заключается в возможности применения предложенной аналитической рамки для изучения языковых процессов в других полиязычных обществах, проходящих стадию цифровой трансформации. Ключевые слова: языковая политика Казахстана, цифровизация, социолингвистический анализ, языковые изменения, сохранение и популяризация языков, расширение функций государственного языка.
Авторлық құқық (c) 2026 Вестник КазНУ. Серия филологическая
Integrating Smart Assistants into Kazakh Language Learning: Impacts on Learner Engagement
The rapid advancement of digital technologies has significantly transformed contemporary educational practice, contributing to the emergence of smart education as a learner-centred and technology-enhanced model of instruction. This article examines the effectiveness of smart assistants in language learning, with particular emphasis on the development of listening, speaking, and pronunciation skills. The study employed a quasi-experimental mixed-methods design and involved undergraduate students divided into experimental and control groups. The experimental group completed language-learning activities supported by smart assistants (including guided speaking practice and pronunciation training), whereas the control group followed traditional instructional methods. Quantitative data were collected through pre- and post-tests, while qualitative data were obtained via questionnaires and semi-structured interviews. This design made it possible to compare not only measurable learning outcomes but also students’ attitudes, motivation, and affective factors associated with oral communication. The results indicated that students who used smart assistants demonstrated stronger gains in communicative skills than those taught traditionally. In addition, the use of smart assistants was associated with increased learning motivation, reduced speaking anxiety, and greater confidence in oral interaction. The study concludes that smart assistants can function as an effective supplementary tool in blended-learning contexts by supporting personalisation, flexibility, and accessibility. Although limitations remain, particularly in speech-recognition accuracy and the depth of context-sensitive feedback, these technologies offer substantial pedagogical potential and expand opportunities for modern language education. Keywords: smart education, smart assistants, language learning, digital technologies, speaking skills, blended learning.
Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» дастанындағы моральдық-этикалық өсиетнама А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегіндегі ұлттық драматургия мәселесі
Қазіргі таңда моральдық-этикалық мәселелерді зерттеу адамгершілік құндылықтардың қоғамдағы рөлін түсіну және оларды нығайту үшін маңызды. Жаһандану мен мәдени алмасудың күшеюіне байланысты көптеген елдерде құндылықтар жүйесі өзгеруде, бұл адамдар арасындағы өзара құрмет пен жауапкершілікке негізделген этикалық қағидаларды қайта бағалауды талап етеді. Моральдық-этикалық нормалар қоғамдық тәртіпті, әділдік пен бейбітшілікті сақтау үшін қажет болғандықтан, олардың мазмұнын терең зерттеу қазіргі қоғамда өзекті мәселелердің бірі. Түркі мәдениеті мен әдебиетінде моральдық-этикалық құндылықтар ежелгі дәуірлерден бастап қалыптасып, халық даналығы, салт-дәстүрлер және поэтикалық шығармалар арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген. Бұл құндылықтар – әділдік, адалдық, сабырлық, қайырымдылық және еркіндік ұғымдарына негізделген. Түркі әдебиетінің маңызды туындыларында адамгершілік ұстанымдары көркем бейнелер, дидактикалық өсиеттер және қаһармандық тұлғалар арқылы насихатталып, қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға бағытталған. Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» дастанының осы аспектіден қарастырылуы поэманың рухани құндылықтарды дәріптеуіндегі маңызды рөлінен туындайды. Мақалада Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» поэмасындағы моральдық-этикалық құндылықтар мен олардың түркі мәдениетіндегі рөлі қарастырылады. Құтыптың шығармасы қазақ әдебиетінің ортағасырлық үлгісі ретінде моральдық және адамгершілік нормаларды сақтау мен насихаттауға бағытталған. Ақынның кейіпкерлері арқылы әділдік, адалдық, қайырымдылық, махаббат және рухани тазалық секілді құндылықтар ашылып, олардың адамгершілік пен мәдениеттің жоғары сатысын қалыптастырудағы маңызы талданады. Сондай-ақ поэманың әдеби және философиялық тұрғыдан талдауы жасалып, қазіргі қоғамда да өзекті болып отырған моральдық-этикалық қағидаттардың мәні көрсетіледі. Түйін сөздер: мәдениет, әдебиет, құндылық, мораль, этика, өсиет.
Язык как судьба: культурно-философские ориентиры Мурата Ауэзова в осмыслении тюркской идентичности
Статья посвящена филологическому и культурно-философскому анализу наследия Мурата Мухтаровича Ауэзова, в котором центральное место занимает концепт «язык как судьба». Автор рассматривает язык как ключевой фактор формирования тюркской идентичности, определяющий судьбу народа и духовную траекторию его развития. Особое внимание уделено понятию «языковое инобытие», введённому М.М. Ауэзовым для описания состояния двуязычного писателя, переживающего разрыв между родным и «чужим» языковым пространством. Этот феномен осмысляется в статье в контексте транслингвизма и постколониальной критики, что позволяет раскрыть его универсальное значение для понимания культурной ситуации в постсоветских странах. Филологический анализ произведений «Иппокрена. Хождения к колодцам времен» и «Времен связующая нить» выявляет характерные особенности идиостиля М.М. Ауэзова: метафорику пути, нити, источника, задающую философский каркас текстов; сочетание публицистичности и художественной образности; использование двуязычных элементов, формирующих «двойной код» произведений. Отдельное внимание уделено триаде «тіл – дін – діл» («язык – вера – дух»), которая у М.М. Ауэзова становится матрицей тюркской идентичности и культурным стержнем народа. Кроме того, автор осмысляет взаимосвязь языковых и культурных категорий в произведениях Мурата Ауэзова в контексте современных гуманитарных наук. В статье показано, что идеи М.М. Ауэзова выходят за рамки культурологической публицистики и имеют глубокое филологическое измерение: они позволяют рассматривать язык как источник поэтики, как носитель национальной памяти и как средство осмысления мира. Научная новизна статьи заключается в комплексной интерпретации текстов М.М. Ауэзова с позиций современной филологии, транслингвальных исследований и постколониальной теории. Ключевые слова: Мурат Ауэзов; язык как судьба; языковое инобытие; транслингвизм; филологический анализ; тюркская идентичность.
Қазіргі қазақ медиамәтіндеріндегі ресми стильдің трансформациясы: жаңалықтар жанрларын лингвистикалық талдау
Мақала қазіргі қазақ медиамәтіндердегі, атап айтқанда жаңалықтар жанрларындағы ресми стильдің өзгеруін талдауға арналған. Зерттеу ресми және ауызекі дискурстарын жақындастыру, сондай-ақ цифрландыру үдерістерінің әсерінен жаңалықтар мәтіндерінің құрылымы мен стилінде болатын лингвистикалық өзгерістерді анықтауға бағытталған. Авторлар медиамәтіндегі ресми стильдің нормативтілік, клишелену, формалдылық сияқты негізгі ерекшеліктерін қарастырады және оларды заманауи коммуникация жағдайында қайта қарау үрдістерін бақылауға алады. Қазақ жаңалықтар дискурсында сөйлеу және мәнерлілік элементтерінің, сондай-ақ англицизмдер мен интернет сленгінің пайда болуына ерекше назар аударылады. Ресми стиль дәстүрлі түрде қатаң ресімделген мәтіндерді (заңдар, ережелер, ресми мәлімдемелер) жасау үшін қолданылған. Алайда, қазіргі медиа ортада ол өзгерістерге ұшырайды, демократиялық сипатқа ие болады, кең аудиторияға қолайлы, көбінесе ауызекі сөйлеу, эмоционалдық және визуалды материалдар элементтерін біріктіреді. Медиа және ақпарат алмасу саласындағы коммуникация нысандары мен әдістерінің қаншалықты жылдам өзгеретінін ескере отырып, тақырыптың өзектілігі жоғары. Соңғы жылдары қазіргі медиа контекстінде дәстүрлі стильдердің, соның ішінде ресми стильдің айтарлықтай өзгеруі байқалды, ол тез қабылдау мен кең аудиторияның талаптарына бейімделеді. Зерттеудің нәтижелері қазақ қоғамындағы БАҚ-тың әлеуметтік-мәдени рөлінің өзгеруін көрсететін ресми және бейресми белгілерді біріктіретін жаңа гибридті стильдің қалыптасуы туралы айтуға мүмкіндік береді. Зерттеуде дескриптивті, контент-талдау, салыстырмалы, дискурс-талдау әдістері қолданылды. Түйін сөздер: трансформация, медиамәтін, клише, нормативтілік, интернет-сленг.
Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы
Зерттеуде Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы тілдік, дискурсивті және прагматикалық сөйлеу құралдарының жиынтығы ретінде қарастырылады. Жұмыстың мақсаты – тілдік тұлға харизмасының лингвистикалық табиғатын дискурс негізінде айқындау. Зерттеу барысында тілдік тұлғаның коммуникативті және тыңдаушысына ықпал ету әлеуетін ескере отырып, оның харизмасының тек психологиялық немесе әлеуметтік-мәдени категория емес, лексика мен синтаксистік құрылымдарды, прагматикалық стратегияларды және дискурсивті модельдерді таңдауда байқалатын жүйелі тілдік негізге ие екендігі анықталды. Сондықтан зерттеу жұмысы тілдік тұлға теориясы мен прагмалингвистика және дискурсологияда, сөйлеу әсері теориясын дамытуда ғылыми маңызға ие. Зерттеудің практикалық маңызы шешендік өнерді үйрету курстарында, стилистика мен дискурстық талдау жүргізуде, медиа және саяси дискурс коммуникациясында, көпшілік алдында сөйлеу және көшбасшылық тәжірибесінде қолданылу мүмкіндігімен құнды. Ғылыми зерттеудің әдіснамалық негізін Ю.Н. Карауловтың тілдік тұлға теориясы, В.И. Карасиктің дискурстық тұлғаның концепциясы, сонымен қатар сөйлеу әсерінің прагматикалық теориясы және Ethos – Pathos – Logos риторикалық моделі құрайды. Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы авторлық дискурсқа жасалған талдау нәтижесінде негізделді, осылайша харизманың типтік тілдік маркерлері анықталды, харизматикалық сөйлеудің прагматикалық стратегиялары сипатталды, харизманың тілдік шарттылығы дәлелденді, харизматикалық тілдік тұлға моделі жасалды. Жұмыста тілдік тұлға харизмасы туралы түсініктерді лингвистикалық талдаудың нысаны ретінде қарастырып, оның қалыптасқан дәстүрлі психологиялық сипатының тілдік механизмдерде көрініс табуының ерекшелігі сараланды. Зерттеу жұмысының қорытындысындағы лингвистикалық және прагматикалық параметрлер қолданбалы зерттеулерде сөйлеу әсерін бағалау құралы болып, қазіргі таңдағы сөйлеу қарым-қатынасы бойынша оқу және аналитикалық материалдарды дайындауда пайдалануға болады. Түйін сөздер: харизма, тілдік тұлға, дискурс, лингвистика, Ш. Мұртаза.
Детектив әңгімелердегі өмір шындығының көркем шындыққа айналуы
Мақалада Қызылорда облысында тоқсаныншы, екі мыңыншы жылдары қоғамдық толқыныс тудырған ауыр, аса ауыр қылмыстарды әшкерелеуде полиция қызметкерлерінің жанқиярлық ерліктері туралы деректі детективті көркем шығармалар топтастырылған Н. Саматұлы мен Ә. Шаймағамбетовтің «Тәуелсіздік қырандары» жинағына енген шығармалар қарастырылған. «Қызылорда – Шымкент – «Набат», «Шаттықтың үңгірі», «Төрт қыздың трагедиясы», «Қызылордаша киднеппинг», «Алақандағы алты тал шаш», «Алты айда ашылған қылмыс», «Такси аулаған тажалдар» әңгімелерінде өмір шындығы көркем шындыққа айналғаны ауыл, аудан, қала, облыстағы Ішкі істер басқармасында жұмыс істеген қызметкерлердің аты-жөні өзгеріссіз берілуімен, оқиға болған жер мен уақыттың нақты көрсетілуімен, тоқсаныншы жылдары елді алаңдатқан қылмыстардың ашылуымен, Сот үкімінің орындалуымен анықталған. Жазушылардың қылмыстың себептерін талдап, әлеуметтік астарына үңіліп, белгілі деңгейдегі моральдық мәселелерді зерттеуді мақсат еткендігі нақты мысалдармен тұжырымдалған. Әңгімелердегі зұлымдық тек қоғам заңдарын ғана емес, сонымен бірге адамзат өмір сүріп жатқан ғасырлар бойы қалыптасқан моральдық нормаларды өрескел және қорқынышты жағдайда бұзудан көрінген. Детектив шығармалардағы моральдық, психологиялық, криминологиялық, әлеуметтік-экономикалық қақтығыстардың үлкен қасіретке, адам өліміне алып келу себептері ашылған. Тергеушілердің құқықтық қорғауы жеке адамның меншігіндегі жоғалған мүлікті іздестіруімен айшықталған. Жазушылардың психологизмді игеруі әр кейіпкердің жандүниесіне үңіліп, ішкі және сыртқа қақтығыстардың себеп-салдарын ашуымен түйінделген. Түйін сөздер: проза, детектив, оқиға, айғақ, тергеуші, құпия қылмыс, оқиғаның шиеленісуі, шешім.
The Linguistic Representation of Traditions and Customs in the Works of M. Auezov and W. Shakespeare: a Comparative Analysis
This article presents a comparative cultural-linguistic analysis of the representation of traditions and ritual discourse in Mukhtar Auezov’s epic novel The Path of Abai and selected plays by William Shakespeare (Hamlet, Romeo and Juliet, Macbeth, The Merchant of Venice, and Twelfth Night). The study explores how ritual language functions as a mechanism for encoding national worldview, social hierarchy, and moral values within Kazakh and English literary traditions. Drawing on ethnolinguistic analysis, speech act theory, discourse-pragmatic methodology, and cultural linguistics, the research examines 45 textual fragments that illustrate ritualized speech acts such as blessings, oaths, lamentations, curses, wedding formulas, and honor-related expressions. The findings demonstrate that ritual language in both corpora operates as a performative system that regulates social relations and legitimizes authority. In Auezov’s narrative, ritual discourse is grounded in oral-poetic tradition, ethnographic terminology, and communal forms of speech, reflecting collective cultural consciousness. In Shakespeare’s works, ritual language is shaped by liturgical, legal, and rhetorical conventions of the Elizabethan era, emphasizing institutional authority and individual moral responsibility. Despite cultural differences, both authors employ ritual speech as a structural and semantic device that transforms personal experience into socially validated action. The study contributes to contemporary cultural linguistics by proposing a comparative pragmatic framework for analyzing ritual discourse across civilizations. It demonstrates that literary language serves not only as an artistic medium but also as a repository of collective memory and a carrier of cultural identity. Keywords: ritual discourse, ethnolinguistics, cultural linguistics, performativity, Auezov, Shakespeare, national worldview, speech acts.
Портрет как антропологический объект анализа (на примере произведений О. Уайльда и Н. Гоголя)
Статья посвящена анализу портрета как антропологического объекта в литературных произведениях О. Уайльда и Н. Гоголя. В современной филологической антропологии жанр портрета рассматривается как особый вид репрезентации человека, который акцентирует внимание на человеческой личности. Автор показывает, что портрет в художественном тексте выходит за рамки описания внешности, превращаясь в сложный культурный и философский феномен. В романе О. Уайльда «Портрет Дориана Грея» портрет выступает символом раздвоения личности, нравственной деградации и кризиса эстетизма викторианской эпохи. В повести Н. Гоголя «Портрет» изображение становится носителем демонической силы, источником искушения и духовного падения героя, что отражает православное понимание искусства и моральной ответственности художника. Сравнительный анализ выявляет различия в культурных и философских традициях, а также общие черты в трактовке портрета как способа проникновения в суть человеческого бытия. Портрет становится «текстом внутри текста», антропологическим маркером, отражающим архетипы, страхи и ценности общества. Он выступает инструментом исследования разломов между внешним и внутренним, телесным и духовным. Особую значимость в данном контексте приобретает антропологический подход, позволяющий рассматривать портрет не только как художественную деталь, но и как форму моделирования человека в системе культуры. Через портретное изображение авторы раскрывают не просто индивидуальные черты персонажа, но и глубинные представления эпохи о природе личности, грехе, красоте, душе и предназначении человека. Ключевые слова: портрет, антропология литературы, Оскар Уайльд, Николай Гоголь, «Портрет Дориана Грея», «Портрет», эстетизм, мораль, символизм.
Батырлар жырында эмоциялық әсер тудырудағы анафора мен эпифораның мәні
Мақалада қазақ батырлар жырының поэтикалық құрылымындағы анафора мен эпифораның эмоциялық және прагматикалық қызметі кешенді түрде сипатталады. Зерттеудің мақсаты – анафора/эпифораның эпикалық пафос пен ритмді ұйымдастырудағы және оқырман қабылдауындағы (эмоциялық резонанс, есте сақтау, сендіру) рөлін анықтау. Материал ретінде эпикалық мәтіндерден алынған репрезентативті үзінділер іріктеліп, поэтикалық-стилистикалық талдау жасалды; әдіс ретінде ашық сұрақтар форматындағы сауалнама қолданылып, респонденттердің еркін жауаптарына тақырыптық кодтау жүргізілді. Нәтижесінде анафора тармақ басындағы қайталаулар арқылы бастау екпінін күшейтіп, «көшбасшы үн» әсерін туындататыны; эпифора тармақ соңындағы формулалар арқылы ойды түйіндеп, эмоциялық әсерді ұзартатыны дәлелденді. Қайталама тәсілдері мәтіннің когезиясын, ритм мен әуезділігін күшейтіп, мнемоникалық ілігу тудырады: сауалнамада қайталамасы бар тармақтар «ұмытылмайды», «ұранға айналады» деп бағаланды. Теориялық және эмпириялық деректерді тоғыстыру анафора / эпифораның ұлттық-мәдени кодтарды (рух, бірлік, табандылық) белсендіруде маңызды құрал екенін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңызы – эпикалық мәтіндерді талдауда қабылдау деректерін жүйелі қолдану, ал әдістемелік маңызы – болашақта сандық мәтінтану (позициялық-жиілік талдау, ритмдік маркерлер бойынша автоматты белгілеу) бағыттарын енгізуге негіз қалайды. Шектеулер ретінде іріктеме мен стратификация параметрлері аталып, келешек зерттеулерге эксперименттік дизайн және аудармадағы қайталамалардың әсерін салыстырмалы қабылдау арқылы тексеру ұсынылады. Түйін сөздер: анафора; эпифора; поэтикалық қайталау; батырлар жыры; эмоциялық әсер; ритм және интонация; лингвопрагматика.
Ключевые компетенции учителя русского языка и литературы как основа успешного обучения
Статья посвящена изучению профессиональных компетенций учителя русского языка и литературы в современных образовательных стандартах. Исследование показывает актуальность темы в аспекте вызовов XXI века, включая стремительное развитие технологий, переосмысление методов к обучению и обязательность профессиональной подготовки педагогов, умеющих объединять традиционные и инновационные методы. Целью исследования является анализ структуры, содержания и значимости ключевых компетенций учителя, таких как предметная, методическая, коммуникативная, информационно-цифровая и личностная. Анализируется их воздействие на качество обучения и воспитания учащихся, в том числе перспективы их формирования и развития в образовательной деятельности. Превалирующее внимание уделено полифункциональному характеру педагогических компетенций, охватывающие как профессиональные знания и умения, так и личностные качества. В статье описаны примеры использования этих компетенций, содержащие аккомодацию материала для учащихся с различным степенем подготовки, применение цифровых инструментов, создание условий для прямого общения, а также стимулирование учеников через персональный подход. Результаты исследования подтверждают, что профессиональные компетенции учителя русского языка и литературы являются важнейшим средством успешной педагогической деятельности. Предложенные рекомендации, таблица и примеры уроков могут быть внедрены для моделирования программ подготовки и повышения квалификации педагогов, а также для ассимиляции инновационных методик. Ключевые слова: компетенция, русский язык и литература, ключевые компетенции, модернизированное обучение, инновационные методы.
Қожа Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісінің когнитивтік құрылымдары
Мақалада Қожа Ахмет Ясауидің «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісінің көркемдік-философиялық мазмұны жан-жақты талданады. Аталған ұғымның Ибн Араби сияқты мұсылман ойшылдарының еңбектерінен бастау алып, сопылық ілімде ерекше орын иеленгені және қазақ рухани кеңістігінде, әсіресе Абайға дейінгі кезеңде тұрақты түрде көрініс тапқаны қарастырылады. Ясауидің «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісі сопылық дәстүрден бастау алатын және қазіргі әдеби үдерістегі көріністеріне дейін жалғасатын рухани-танымдық сабақтастық ретінде зерттеледі. Зерттеу материалы ретінде Р. Сыздықованың «Ясауи хикметтерінің тілі» атты еңбегі мен Ташкент қолжазба нұсқасы негізге алынып, солар арқылы мәтіннің тілдік, дүниетанымдық және концептуалдық ерекшеліктері айқындалады. Мақалада өзінің шынайы адамдық болмысынан ажыраған адам бейнесі мен рухани кемелдікке жеткен тұлға бейнесі салыстырылып, олардың қоғам өміріндегі мәні мен рөлі ашылады. Әртүрлі ғалымдардың көзқарастары негізінде кемел адамның әлем мен қоғамды ақиқат жолына бастайтын, әділет пен туралықты орнықтыратын, жағымсыз әдеттерді сынайтын және ізгілік пен тәртіпті насихаттайтын тұлға ретіндегі қызметі талданады. Сонымен қатар сопылық ілімдегі кемелдік ұғымының тарихи қалыптасуы, оның түркілік дүниетаныммен байланысы және қазақ рухани мәдениетіндегі сабақтастық арналары көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орындарында семантикаға, Ясауи мұрасына, сопылық дүниетанымға және «кемел адам» концептісіне қатысты пәндерді оқытуда, сондай-ақ осы бағыттардағы ғылыми зерттеулерде пайдаланылуы мүмкін. Түйін сөздер: Ясауи, «Хикметтер», «кемел адам», концепт, когнитивтік құрылым.
А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегіндегі драматургиялық терминдердің ұлттық сипаты
Мақалада А. Байтұрсынұлының әдеби мұраларындағы ұлттық терминологияны жасаудағы орасан үлесі, соның ішінде драма жанрына қатысты терминологияны ұлт топырағында жаратқан еңбегі арнайы сөз етіледі. Қазақ тіл білімінің, қазақ әдебиеті теориясының негізін қалаған реформатор ғалымның әдебиеттің негізгі үш тегінің (поэзия, проза, драма) бірі – қазақ сөз өнеріндегі драма жанрына қатысты ұлттық терминдерді жасаудағы тұжырымдары қарастырылады. Қазақ сөз өнеріндегі драма жанрының табиғаты туралы алғаш айтқан ғалым пайда болуы мен шығу тарихына қарай грек сөздерін бойына көп сіңірген драма жанрына қатысты терминдерді жасауға тұңғыш түрен салады. Ғалым оларды ұлттық танымға жақындатып, алғаш рет қазақы ұғыммен беруге тырысады. Осылайша шарттылығы көп, қиын жанр болып саналатын драманың теориялық метатұғырын қалауға негіз жасайды. Бүгінде ұлт ұстазының қазақ ғылымы үшін жасаған осы еңбегін түгелдей таныта алмай жатқанымыз анық. Бір ғана «Әдебиет танытқыштың» қолат-қойнауындағы қатпар-қатпар білім алдыратын емес. Әлі қазып зерттеп жатырмыз. Олай дейтініміз осы еңбекте қамтылған драматургия саласына қатысты айтқан қисындары мен тыңнан жасаған терминдері жете қарастырылып, насихатталып жүр деп айта алмаймыз. Сондықтан мақалада ұлы ғалымның көркем әдебиеттің ең ежелгі де күрделі түрі – драматургияға байланысты тұжырымдары мен терминдері сараланды. Әдеби мұраларындағы өміршең ұстанымдары бағамдалды. Түйін сөздер: ұлттық ғылым, сөз өнері, жанр, драматургиялық терминдер, шығарма тілі.
Қазақ және чуваш паремиологиясындағы «жылқы» концептісінің лингвомәдени парадигмасы
Мақалада қазақ және чуваш паремиологиясындағы «жылқы» концептісінің лингвомәдени парадигмасы кешенді түрде қарастырылады. Қос ұлттың жылқы жөніндегі түсініктеріндегі ортақ және ерекше қырларды анықтау қажеттілігі осы жұмыстың өзектілігін арттырады. Осы ғылыми мақалада қазақ және чуваш мақал-мәтелдері негізінде «жылқы» концептісінің лингвомәдени мазмұны жан-жақты сипатталады. Зерттеу дереккөзі ретінде құрамында «жылқы» лексемасы көрініс тапқан қазақ және чуваш тілдеріндегі тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдер кешені пайдаланылды; тілдік материалдар әртүрлі паремиологиялық жинақтар мен түсіндірме сөздіктер негізінде іріктелді. Жұмыста алғаш рет екі тілдің паремиологиялық қорындағы «жылқы» концептісіне кешенді салыстырмалы талдау жүргізіліп, оның когнитивтік моделі мен ұлттық-мәдени мазмұны жүйеленді. Зерттеу нәтижелері екі халықтың да жылқыны кең әрі бейнелі символдық жүйе арқылы бағалайтынын, оны дәулет, батырлық және еркіндік ұғымдарымен сабақтастыра қабылдайтынын көрсетеді. Сонымен қатар қазақ паремиологиясында жылқы образы негізінде поэтикалық-романтикалық сипатта көрініс тауып, оны «ердің қанаты», «малдың патшасы» тәрізді метафоралар арқылы асқақтата бейнелеп отырған. Ал чуваш халқының көркемдік танымында ол өзінің асқақ болмысынан ажырап, тек қана тұрмыс-тіршіліктегі еңбекпен, күнкөріспен байланысты бейнеленетін болған. Мұның өзі жылқы түлігінің қадір-қасиетін түсіргендік болып есептелмейді. Қалай алғанда да жылқы екі халықтың байырғы танымында «түлік патшасы», «ер қанаты» болып, әспеттеліп келген. Жылқы мәдениетіне қатысты түсініктерде ортақ сипаттар мен айырмашылықтың болуы екі халықтың салт-санасындағы бірегейлік пен өзгешеліктерден дер едік. Зерттеу жұмысымыздың прагматикалық маңызы сайып келгенде этнолингвистикалық, лингвомәдениеттанулық тұрғыдан арнайы курстарда иллюстрация ретінде пайдалану, сондай-ақ мәдениаралық коммуникация мен аударма ісінде қолдану мүмкіндігінде. Зерттеу тәсілдері мен тұжырымдары болашақта түркі халықтарының паремиологиясында «жылқы» концептісін салыстырмалы зерделеуге негіз бола алады. Түйін сөздер: жылқы концептісі, паремиология, лингвомәдени парадигма, салыстырмалы талдау, қазақ және чуваш мақал-мәтелдері.