Eurasian Journal of Philology Science and Education
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
ХХІ ғасыр прозасындағы сюрреалистік шығармалар
Мақалада қазіргі қазақ прозасында жазылған сюрреалистік бағыттағы шығармалар қарастырылады. Талданған туындылардан жаңа жазу тәсілдеріне ұмтылыс, тақырыптық ауқымның кеңеюі, психологиялық тереңдік, тілдік-структуралық ізденіс және ұлттық құндылықтарды жаңа эстетикалық ракурста таныту үрдісі байқалады. Зерттеу нысаны ретінде Мұхтар Мағауиннің «Қыпшақ аруы» повесіндегі Саржан кейіпкер арқылы ұлттық өнердегі ірі тұлға ретінде қалыптасудың қиындықтары баяндалса, Роза Мұқанованың «Тұтқын» шығармасындағы кейіпкер өзін ұлы санайтын, түрлі галлюцинациялық мезеттерге ұшырап отыратын суретші ретінде, Талаптан Ахметжановтың «Қылбұрау» әңгімесінде кейіпкерлер психологиясы түс, елес арқылы бейнеленеді. Алмаз Мырзахметтің «Жазушы жазбасы» шығармасында реалды өмір мен кейіпкер әлемінің арасындағы мистикалық элементтер мен тылсым оқиғалардың көркемдік талап ерекшеліктері зерттелген. Қолғанат Мұраттың «Бөтен» әңгімесінде кейіпкердің бір уақыт пен кеңістікке байланбауы шығарма өзегі болса, Сәуле Досжанның «Үлкен үйдегі үрей» романында Арслан бейнесі арқылы имандылықтан аттаған, арсыздардың өмірі мен тарихын баян етеді. Зерттеудің мақсаты – ХХІ ғасыр қазақ прозасындағы сюрреалистік сипаттағы шығармаларды айқындап, ондағы түс, елес, галлюцинация, мистикалық және иррационалдық көріністердің көркемдік қызметін талдау. Осы мақсатқа сәйкес сюрреалистік поэтиканың негізгі белгілерін анықтау, оларды нақты шығармалар жүйесінде салыстыра қарастыру және қазіргі қазақ прозасындағы көркемдік ізденістермен сабақтастығын көрсету міндеттері алға қойылды. Талдау барысында сюрреалистік шығармалардың негізгі ерекшеліктері айқындалып, түс пен елес мотивтері арқылы қоғамдағы дағдарыстық құбылыстардың астарлы түрде берілуі қарастырылады. Сонымен қатар мұндай тәсілдің оқырман санасында үрейге негізделген психологиялық әсер туғызу қызметі анықталады. Түйін сөздер: сюрреализм, түс, елес, сюрреалистік сілемдер, қазіргі қазақ прозасы.
Авторлық құқық (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы
Ташкент аймағындағы қазақ диалектісінің лексикалық ерекшеліктері және өзбек тілімен ықпалдасуы
Мақалада Өзбекстан Республикасының Ташкент өңірі аумағында тұратын қазақтардың сөйлеу тіліндегі лексикалық ерекшеліктері мен тілдік қарым-қатынасы, әлеуметтік лингвистикалық өзгерістер тұрғысынан қарастырылады. Қазақ тілінің лексикалық қабаты диаспоралық ортада тарихи және әлеуметтік, мәдени факторлардың ықпалы арқылы қалыптасып, көршілес өзбек тілімен ықпалдасу нәтижесіндегі даму тетіктері сипатталады. Зерттеу барысында Ташкент өңіріне тән диалектік тұрмыстық, шаруашылық, қоғамдық, әкімшілік, қала мен ауыл мәдениетіне қатысты лексикалық бірліктер талданып, олардың шығу тектері, семантикалық өзгерістері мен қолдану тәртібі туралы сипатталады. Мақаладағы тілдік материалдар Ташкент аумағында жиналған ауызекі сөйлеу үлгілеріне, сонымен қатар диалектологиялық деректерге және соңғы жылдардағы отандық, шетелдік ғылыми зерттеулерге сүйене отырып қарастырылды. Тілдік бірліктерді талдау барысында сипаттама, салыстырмалы-диалектологиялық, әлеуметтік лингвистикалық әдістер кеңінен қолданылды. Өзбек тілімен ықпалдасудың нәтижесінде қалыптасқан кірме сөздер, лексемалар, калькалар мен аралас қолданыстардың қазақ тілінің диалектологиялық жүйесіндегі орны туралы тұжырымдалды. Зерттеудің нәтижелері Ташкент аумағындағы қазақ тілінің диалектологиялық жүйесі мен аймақтық тілдік құбылыс қана емес, этникалық болмысты сақтау, көптілді ортада тілдік бейімделудің маңызды көрсеткіші екенін айқындайды. Ташкент өңіріндегі қазақ тілінің диалектологиясы арқылы әлеуметтік өзгерістердегі тілдік таңдаулардың сөйлеу тәжірибесіне ықпалы айқын көрініс табады. Мақала Ташкент өңіріндегі диаспора ретінде қазақ тілінің диалектологиясын кешенді түрде зерттеуге үлес қосып, қазақ-өзбек тілдік байланысының лексикалық деңгейіндегі көріністерді жүйелеуді мақсат етеді. Түйін сөздер: қазақ диалектологиясы, Ташкент қазақтары, қазақ-өзбек тілдік қатынасы, тілдік ықпалдасу, диалектік лексика, диаспора тілі.
Жазба мұралар негізінде «Қазақ тілінің тарихи сөздігін» әзірлеу мәселесі
Күні бүгінге дейін «Қазақ тілінің тарихи сөздігі» жасалмай келеді, әрі көне, орта және жаңа түркі дәуіріне тән жазба ескерткіштер негізінде қазақ тілінің тарихи сөздік қоры толықтай жинақталған жоқ. Тіл тарихы бойынша ғалымдар тарапынан жүргізілген диахрондық зерттеулерде қазақ тілінің даму тарихынан хабар беретін мол ақпараттар мен этимологиялық талдаулар жетерлік. Алайда ондағы барлық тарихи мәліметтер жүйеленіп, тарихи лексикографиялық зерттеу нысанына алынбай отыр. Тарихи лексикалық қорды қолжазба, түпнұсқа мәтіндер негізінде толықтай жинап, әр сөздің семантикалық, фонетикалық және морфологиялық өзгерістерін анықтау арқылы ғана Тарихи сөздік құрастырылатыны мәлім. Мақалада Тарихи сөздіктің қажеттілігі, оның тіл дамуын зерттеудегі маңызы талданған. Ең алдымен, сөздік жасауға негіз болатын дереккөздерді іріктеу, олардан тілдік материал жинақтау, сөздердің семантикалық дамуын әр жазба ескерткіш негізінде анықтау, фонетикалық және морфологиялық өзгерістерді көрсету, реестрге алынатын сөздерді лексикографиялық жүйелеу жұмыстары жүргізілуі қажет. Бұл жұмыстар кезең-кезеңімен, тарихи деректер мен тілдік талдауға сүйене отырып жүргізілгенде ғана сапалы сөздік түзілетіні мәлім. Тарихи сөздікте тұтас халықтың ұлттық санасы мен ұлттық идеясы көрініс табатынын ХХ ғасырдың басында-ақ ғалымдар мен зерттеушілер негіздеп кетті. Тарихи сөздік әрқашан ұлттық сана-сезімнің оянуына да ықпал ететінін жоққа шығара алмаймыз. Қазақ тіліндегі тарихи базалық лексиканың дамуын диахрондық аспекті негізінде көрсету – Тарихи сөздіктің басты міндеті. Мұндай сөздікте көне дәуірлерге тән лексемалардың қазіргі тілдік жүйеде сақталып қалуы, семантикалық тұрғыдан өзгеріске ұшырауы, мағыналық жақтан жаңғыруы немесе қолданыстан шығып қалуы, стильдік реңктегі трансформациялары, барлығы кешенді түрде көрініс табады. Осындай жан-жақты тілдік-тарихи сипаттама беретін сөздік түзу, әрі нақты жазба ескерткіштер деректері негізінде құрастыру бүгінгі қазақ тіл біліміндегі маңызды міндеттердің бірі болып отыр. Тарихи сөздік тілдің әртүрлі даму кезеңдеріндегі лексикалық бірліктерді жүйелі түрде жинақтап, өткен дәуірлерден сыр шертетін тілдік деректерді сақтап, бүгінгі ұрпаққа жеткізуде маңызды қызмет атқаратын, халықтың рухани және мәдени мұрасын танытатын құнды құрал. Онда көне замандардағы ойлау жүйесі, дүниетаным, салт-дәстүр, әлеуметтік қатынастар тілдік бірліктер арқылы көрініс табады. Түйін сөздер: қолжазба мәтін, түпнұсқа мәтін, тарихи сөздік, лексикографиялық зерттеу, этимологиялық талдау.
Мифо-фольклорлық бейнелер мен сарындар және олардың қазіргі әдеби ертегілердегі трансформациясы
Мақала мифо-фольклорлық бейнелер мен мотивтердің табиғатын ғылыми талдауға, сондай-ақ олардың қазіргі әдеби ертегі жанрындағы өзгеру процестерін зерттеуге арналған. Зерттеу нысаны – фольклорлық ертегінің жанрлық-поэтикалық құрылымы, оның көркемдік функциялары және авторлық интерпретациядағы бейнелеу әдістері. Фольклорлық дәстүрдің негізгі ерекшеліктері – фантастика, ғажайып көмекшілер феномені, тұрақты мотивтер жүйесі, бейнелердің функционалдық ерекшелігі, себеп-салдарлық шарттылықтар және бірегей хронотопиялық модель басты назарда. Әдеби ертегідегі осы элементтердің барлығы жеке авторлық нарративтік стратегияларын өзгерту және синтездеу арқылы жаңа мазмұнға ие болады. Мұндай синтез архетиптік бейнелер мен мотивтерде де, қазіргі оқырманды қабылдауда да көрінетін ұжымдық сана құрылымдарының өзектілігіне ықпал етеді. Сонымен қатар, мақалада жас фокус-топтарына сәйкес ертегілерді типологиялық жіктеу мәселесі қарастырылады және олардың балалар мен ересектер аудиториясына бағытталған прагматикалық бағыты анықталады. Зерттеу материалы ретінде Д. Ахметұлының «Сайын хан», «Хан ұлдары», «Текті ұры», «Мұрагер», «Әкеден қалған мұра» атты шығармалары пайдаланылды. Зерттеу әдіснамасы ғылыми дәстүрдің сабақтастығына негізделіп, әдеби талдаудың дәстүрлі және инновациялық әдіс-тәсілдерін қамтиды: контент-талдау, салыстырмалы-типологиялық әдіс, мифопоэтикалық талдау және психоаналитикалық интерпретация. Зерттеу нәтижесінде мифо-фольклорлық бейнелер мен мотивтердің қазіргі әдеби ертегіде тек дәстүрлі құрылым элементтері ретінде ғана емес, сонымен бірге авторлық дүниетаным, жанрлық трансформация және оқырмандық қабылдау ерекшеліктерімен сабақтаса жаңаша мән түзетін көркемдік тетік ретінде қызмет ететіні анықталды. Түйін сөздер: миф, ертегі, архетип, бейне, әдеби ертегі, хронотоп, бейсана.
Языковая политика Казахстана в цифровую эпоху: трансформация парадигмы языкового планирования
В статье рассматривается процесс трансформации языковой политики Казахстана под воздействием глобальной цифровизации. Авторы анализируют, как цифровая среда влияет на статус и место языка. В центре внимания находится концепция цифрового лингвистического суверенитета, понимаемого как способность нации обеспечивать функциональную конкурентоспособность языка в эпоху искусственного интеллекта и больших данных. Методологическую базу исследования составляет междисциплинарный подход, сочетающий критический дискурс анализ официальных документов и медиа текстов, институциональный анализ технологических проектов, таких как Национальный корпус казахского языка, платформа Coursera на казахском языке, перевод учебных материалов для вузов и др., а также изучение экспертных дискурсов в новых медиа. Результаты исследования показали, как государство регулирует процесс языкового планирования в условиях все больше распространяющегося технологического прогресса, переходя от защитной модели к цифровой модернизации. Установлено, что создание массового цифрового контента в академической и технической сферах способствует все более осознанному признанию казахского языка среди молодежи. Авторы приходят к выводу, что осуществляемая в стране цифровая языковая политика будет иметь положительный результат при переходе от стратегии простого перевода контента к стимулированию научно-исследовательской деятельности на государственном языке. Практическая значимость работы заключается в возможности применения предложенной аналитической рамки для изучения языковых процессов в других полиязычных обществах, проходящих стадию цифровой трансформации. Ключевые слова: языковая политика Казахстана, цифровизация, социолингвистический анализ, языковые изменения, сохранение и популяризация языков, расширение функций государственного языка.
Авторлық құқық (c) 2026 Вестник КазНУ. Серия филологическая
Integrating Smart Assistants into Kazakh Language Learning: Impacts on Learner Engagement
The rapid advancement of digital technologies has significantly transformed contemporary educational practice, contributing to the emergence of smart education as a learner-centred and technology-enhanced model of instruction. This article examines the effectiveness of smart assistants in language learning, with particular emphasis on the development of listening, speaking, and pronunciation skills. The study employed a quasi-experimental mixed-methods design and involved undergraduate students divided into experimental and control groups. The experimental group completed language-learning activities supported by smart assistants (including guided speaking practice and pronunciation training), whereas the control group followed traditional instructional methods. Quantitative data were collected through pre- and post-tests, while qualitative data were obtained via questionnaires and semi-structured interviews. This design made it possible to compare not only measurable learning outcomes but also students’ attitudes, motivation, and affective factors associated with oral communication. The results indicated that students who used smart assistants demonstrated stronger gains in communicative skills than those taught traditionally. In addition, the use of smart assistants was associated with increased learning motivation, reduced speaking anxiety, and greater confidence in oral interaction. The study concludes that smart assistants can function as an effective supplementary tool in blended-learning contexts by supporting personalisation, flexibility, and accessibility. Although limitations remain, particularly in speech-recognition accuracy and the depth of context-sensitive feedback, these technologies offer substantial pedagogical potential and expand opportunities for modern language education. Keywords: smart education, smart assistants, language learning, digital technologies, speaking skills, blended learning.
Авторлық құқық (c) 2026 Eurasian Journal of Philology Science and Education
Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» дастанындағы моральдық-этикалық өсиетнама А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегіндегі ұлттық драматургия мәселесі
Қазіргі таңда моральдық-этикалық мәселелерді зерттеу адамгершілік құндылықтардың қоғамдағы рөлін түсіну және оларды нығайту үшін маңызды. Жаһандану мен мәдени алмасудың күшеюіне байланысты көптеген елдерде құндылықтар жүйесі өзгеруде, бұл адамдар арасындағы өзара құрмет пен жауапкершілікке негізделген этикалық қағидаларды қайта бағалауды талап етеді. Моральдық-этикалық нормалар қоғамдық тәртіпті, әділдік пен бейбітшілікті сақтау үшін қажет болғандықтан, олардың мазмұнын терең зерттеу қазіргі қоғамда өзекті мәселелердің бірі. Түркі мәдениеті мен әдебиетінде моральдық-этикалық құндылықтар ежелгі дәуірлерден бастап қалыптасып, халық даналығы, салт-дәстүрлер және поэтикалық шығармалар арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген. Бұл құндылықтар – әділдік, адалдық, сабырлық, қайырымдылық және еркіндік ұғымдарына негізделген. Түркі әдебиетінің маңызды туындыларында адамгершілік ұстанымдары көркем бейнелер, дидактикалық өсиеттер және қаһармандық тұлғалар арқылы насихатталып, қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға бағытталған. Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» дастанының осы аспектіден қарастырылуы поэманың рухани құндылықтарды дәріптеуіндегі маңызды рөлінен туындайды. Мақалада Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» поэмасындағы моральдық-этикалық құндылықтар мен олардың түркі мәдениетіндегі рөлі қарастырылады. Құтыптың шығармасы қазақ әдебиетінің ортағасырлық үлгісі ретінде моральдық және адамгершілік нормаларды сақтау мен насихаттауға бағытталған. Ақынның кейіпкерлері арқылы әділдік, адалдық, қайырымдылық, махаббат және рухани тазалық секілді құндылықтар ашылып, олардың адамгершілік пен мәдениеттің жоғары сатысын қалыптастырудағы маңызы талданады. Сондай-ақ поэманың әдеби және философиялық тұрғыдан талдауы жасалып, қазіргі қоғамда да өзекті болып отырған моральдық-этикалық қағидаттардың мәні көрсетіледі. Түйін сөздер: мәдениет, әдебиет, құндылық, мораль, этика, өсиет.
Язык как судьба: культурно-философские ориентиры Мурата Ауэзова в осмыслении тюркской идентичности
Статья посвящена филологическому и культурно-философскому анализу наследия Мурата Мухтаровича Ауэзова, в котором центральное место занимает концепт «язык как судьба». Автор рассматривает язык как ключевой фактор формирования тюркской идентичности, определяющий судьбу народа и духовную траекторию его развития. Особое внимание уделено понятию «языковое инобытие», введённому М.М. Ауэзовым для описания состояния двуязычного писателя, переживающего разрыв между родным и «чужим» языковым пространством. Этот феномен осмысляется в статье в контексте транслингвизма и постколониальной критики, что позволяет раскрыть его универсальное значение для понимания культурной ситуации в постсоветских странах. Филологический анализ произведений «Иппокрена. Хождения к колодцам времен» и «Времен связующая нить» выявляет характерные особенности идиостиля М.М. Ауэзова: метафорику пути, нити, источника, задающую философский каркас текстов; сочетание публицистичности и художественной образности; использование двуязычных элементов, формирующих «двойной код» произведений. Отдельное внимание уделено триаде «тіл – дін – діл» («язык – вера – дух»), которая у М.М. Ауэзова становится матрицей тюркской идентичности и культурным стержнем народа. Кроме того, автор осмысляет взаимосвязь языковых и культурных категорий в произведениях Мурата Ауэзова в контексте современных гуманитарных наук. В статье показано, что идеи М.М. Ауэзова выходят за рамки культурологической публицистики и имеют глубокое филологическое измерение: они позволяют рассматривать язык как источник поэтики, как носитель национальной памяти и как средство осмысления мира. Научная новизна статьи заключается в комплексной интерпретации текстов М.М. Ауэзова с позиций современной филологии, транслингвальных исследований и постколониальной теории. Ключевые слова: Мурат Ауэзов; язык как судьба; языковое инобытие; транслингвизм; филологический анализ; тюркская идентичность.
Қазіргі қазақ медиамәтіндеріндегі ресми стильдің трансформациясы: жаңалықтар жанрларын лингвистикалық талдау
Мақала қазіргі қазақ медиамәтіндердегі, атап айтқанда жаңалықтар жанрларындағы ресми стильдің өзгеруін талдауға арналған. Зерттеу ресми және ауызекі дискурстарын жақындастыру, сондай-ақ цифрландыру үдерістерінің әсерінен жаңалықтар мәтіндерінің құрылымы мен стилінде болатын лингвистикалық өзгерістерді анықтауға бағытталған. Авторлар медиамәтіндегі ресми стильдің нормативтілік, клишелену, формалдылық сияқты негізгі ерекшеліктерін қарастырады және оларды заманауи коммуникация жағдайында қайта қарау үрдістерін бақылауға алады. Қазақ жаңалықтар дискурсында сөйлеу және мәнерлілік элементтерінің, сондай-ақ англицизмдер мен интернет сленгінің пайда болуына ерекше назар аударылады. Ресми стиль дәстүрлі түрде қатаң ресімделген мәтіндерді (заңдар, ережелер, ресми мәлімдемелер) жасау үшін қолданылған. Алайда, қазіргі медиа ортада ол өзгерістерге ұшырайды, демократиялық сипатқа ие болады, кең аудиторияға қолайлы, көбінесе ауызекі сөйлеу, эмоционалдық және визуалды материалдар элементтерін біріктіреді. Медиа және ақпарат алмасу саласындағы коммуникация нысандары мен әдістерінің қаншалықты жылдам өзгеретінін ескере отырып, тақырыптың өзектілігі жоғары. Соңғы жылдары қазіргі медиа контекстінде дәстүрлі стильдердің, соның ішінде ресми стильдің айтарлықтай өзгеруі байқалды, ол тез қабылдау мен кең аудиторияның талаптарына бейімделеді. Зерттеудің нәтижелері қазақ қоғамындағы БАҚ-тың әлеуметтік-мәдени рөлінің өзгеруін көрсететін ресми және бейресми белгілерді біріктіретін жаңа гибридті стильдің қалыптасуы туралы айтуға мүмкіндік береді. Зерттеуде дескриптивті, контент-талдау, салыстырмалы, дискурс-талдау әдістері қолданылды. Түйін сөздер: трансформация, медиамәтін, клише, нормативтілік, интернет-сленг.
Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы
Зерттеуде Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы тілдік, дискурсивті және прагматикалық сөйлеу құралдарының жиынтығы ретінде қарастырылады. Жұмыстың мақсаты – тілдік тұлға харизмасының лингвистикалық табиғатын дискурс негізінде айқындау. Зерттеу барысында тілдік тұлғаның коммуникативті және тыңдаушысына ықпал ету әлеуетін ескере отырып, оның харизмасының тек психологиялық немесе әлеуметтік-мәдени категория емес, лексика мен синтаксистік құрылымдарды, прагматикалық стратегияларды және дискурсивті модельдерді таңдауда байқалатын жүйелі тілдік негізге ие екендігі анықталды. Сондықтан зерттеу жұмысы тілдік тұлға теориясы мен прагмалингвистика және дискурсологияда, сөйлеу әсері теориясын дамытуда ғылыми маңызға ие. Зерттеудің практикалық маңызы шешендік өнерді үйрету курстарында, стилистика мен дискурстық талдау жүргізуде, медиа және саяси дискурс коммуникациясында, көпшілік алдында сөйлеу және көшбасшылық тәжірибесінде қолданылу мүмкіндігімен құнды. Ғылыми зерттеудің әдіснамалық негізін Ю.Н. Карауловтың тілдік тұлға теориясы, В.И. Карасиктің дискурстық тұлғаның концепциясы, сонымен қатар сөйлеу әсерінің прагматикалық теориясы және Ethos – Pathos – Logos риторикалық моделі құрайды. Шерхан Мұртаза тілдік тұлғасының харизмасы авторлық дискурсқа жасалған талдау нәтижесінде негізделді, осылайша харизманың типтік тілдік маркерлері анықталды, харизматикалық сөйлеудің прагматикалық стратегиялары сипатталды, харизманың тілдік шарттылығы дәлелденді, харизматикалық тілдік тұлға моделі жасалды. Жұмыста тілдік тұлға харизмасы туралы түсініктерді лингвистикалық талдаудың нысаны ретінде қарастырып, оның қалыптасқан дәстүрлі психологиялық сипатының тілдік механизмдерде көрініс табуының ерекшелігі сараланды. Зерттеу жұмысының қорытындысындағы лингвистикалық және прагматикалық параметрлер қолданбалы зерттеулерде сөйлеу әсерін бағалау құралы болып, қазіргі таңдағы сөйлеу қарым-қатынасы бойынша оқу және аналитикалық материалдарды дайындауда пайдалануға болады. Түйін сөздер: харизма, тілдік тұлға, дискурс, лингвистика, Ш. Мұртаза.
Детектив әңгімелердегі өмір шындығының көркем шындыққа айналуы
Мақалада Қызылорда облысында тоқсаныншы, екі мыңыншы жылдары қоғамдық толқыныс тудырған ауыр, аса ауыр қылмыстарды әшкерелеуде полиция қызметкерлерінің жанқиярлық ерліктері туралы деректі детективті көркем шығармалар топтастырылған Н. Саматұлы мен Ә. Шаймағамбетовтің «Тәуелсіздік қырандары» жинағына енген шығармалар қарастырылған. «Қызылорда – Шымкент – «Набат», «Шаттықтың үңгірі», «Төрт қыздың трагедиясы», «Қызылордаша киднеппинг», «Алақандағы алты тал шаш», «Алты айда ашылған қылмыс», «Такси аулаған тажалдар» әңгімелерінде өмір шындығы көркем шындыққа айналғаны ауыл, аудан, қала, облыстағы Ішкі істер басқармасында жұмыс істеген қызметкерлердің аты-жөні өзгеріссіз берілуімен, оқиға болған жер мен уақыттың нақты көрсетілуімен, тоқсаныншы жылдары елді алаңдатқан қылмыстардың ашылуымен, Сот үкімінің орындалуымен анықталған. Жазушылардың қылмыстың себептерін талдап, әлеуметтік астарына үңіліп, белгілі деңгейдегі моральдық мәселелерді зерттеуді мақсат еткендігі нақты мысалдармен тұжырымдалған. Әңгімелердегі зұлымдық тек қоғам заңдарын ғана емес, сонымен бірге адамзат өмір сүріп жатқан ғасырлар бойы қалыптасқан моральдық нормаларды өрескел және қорқынышты жағдайда бұзудан көрінген. Детектив шығармалардағы моральдық, психологиялық, криминологиялық, әлеуметтік-экономикалық қақтығыстардың үлкен қасіретке, адам өліміне алып келу себептері ашылған. Тергеушілердің құқықтық қорғауы жеке адамның меншігіндегі жоғалған мүлікті іздестіруімен айшықталған. Жазушылардың психологизмді игеруі әр кейіпкердің жандүниесіне үңіліп, ішкі және сыртқа қақтығыстардың себеп-салдарын ашуымен түйінделген. Түйін сөздер: проза, детектив, оқиға, айғақ, тергеуші, құпия қылмыс, оқиғаның шиеленісуі, шешім.
The Linguistic Representation of Traditions and Customs in the Works of M. Auezov and W. Shakespeare: a Comparative Analysis
This article presents a comparative cultural-linguistic analysis of the representation of traditions and ritual discourse in Mukhtar Auezov’s epic novel The Path of Abai and selected plays by William Shakespeare (Hamlet, Romeo and Juliet, Macbeth, The Merchant of Venice, and Twelfth Night). The study explores how ritual language functions as a mechanism for encoding national worldview, social hierarchy, and moral values within Kazakh and English literary traditions. Drawing on ethnolinguistic analysis, speech act theory, discourse-pragmatic methodology, and cultural linguistics, the research examines 45 textual fragments that illustrate ritualized speech acts such as blessings, oaths, lamentations, curses, wedding formulas, and honor-related expressions. The findings demonstrate that ritual language in both corpora operates as a performative system that regulates social relations and legitimizes authority. In Auezov’s narrative, ritual discourse is grounded in oral-poetic tradition, ethnographic terminology, and communal forms of speech, reflecting collective cultural consciousness. In Shakespeare’s works, ritual language is shaped by liturgical, legal, and rhetorical conventions of the Elizabethan era, emphasizing institutional authority and individual moral responsibility. Despite cultural differences, both authors employ ritual speech as a structural and semantic device that transforms personal experience into socially validated action. The study contributes to contemporary cultural linguistics by proposing a comparative pragmatic framework for analyzing ritual discourse across civilizations. It demonstrates that literary language serves not only as an artistic medium but also as a repository of collective memory and a carrier of cultural identity. Keywords: ritual discourse, ethnolinguistics, cultural linguistics, performativity, Auezov, Shakespeare, national worldview, speech acts.
Портрет как антропологический объект анализа (на примере произведений О. Уайльда и Н. Гоголя)
Статья посвящена анализу портрета как антропологического объекта в литературных произведениях О. Уайльда и Н. Гоголя. В современной филологической антропологии жанр портрета рассматривается как особый вид репрезентации человека, который акцентирует внимание на человеческой личности. Автор показывает, что портрет в художественном тексте выходит за рамки описания внешности, превращаясь в сложный культурный и философский феномен. В романе О. Уайльда «Портрет Дориана Грея» портрет выступает символом раздвоения личности, нравственной деградации и кризиса эстетизма викторианской эпохи. В повести Н. Гоголя «Портрет» изображение становится носителем демонической силы, источником искушения и духовного падения героя, что отражает православное понимание искусства и моральной ответственности художника. Сравнительный анализ выявляет различия в культурных и философских традициях, а также общие черты в трактовке портрета как способа проникновения в суть человеческого бытия. Портрет становится «текстом внутри текста», антропологическим маркером, отражающим архетипы, страхи и ценности общества. Он выступает инструментом исследования разломов между внешним и внутренним, телесным и духовным. Особую значимость в данном контексте приобретает антропологический подход, позволяющий рассматривать портрет не только как художественную деталь, но и как форму моделирования человека в системе культуры. Через портретное изображение авторы раскрывают не просто индивидуальные черты персонажа, но и глубинные представления эпохи о природе личности, грехе, красоте, душе и предназначении человека. Ключевые слова: портрет, антропология литературы, Оскар Уайльд, Николай Гоголь, «Портрет Дориана Грея», «Портрет», эстетизм, мораль, символизм.
Батырлар жырында эмоциялық әсер тудырудағы анафора мен эпифораның мәні
Мақалада қазақ батырлар жырының поэтикалық құрылымындағы анафора мен эпифораның эмоциялық және прагматикалық қызметі кешенді түрде сипатталады. Зерттеудің мақсаты – анафора/эпифораның эпикалық пафос пен ритмді ұйымдастырудағы және оқырман қабылдауындағы (эмоциялық резонанс, есте сақтау, сендіру) рөлін анықтау. Материал ретінде эпикалық мәтіндерден алынған репрезентативті үзінділер іріктеліп, поэтикалық-стилистикалық талдау жасалды; әдіс ретінде ашық сұрақтар форматындағы сауалнама қолданылып, респонденттердің еркін жауаптарына тақырыптық кодтау жүргізілді. Нәтижесінде анафора тармақ басындағы қайталаулар арқылы бастау екпінін күшейтіп, «көшбасшы үн» әсерін туындататыны; эпифора тармақ соңындағы формулалар арқылы ойды түйіндеп, эмоциялық әсерді ұзартатыны дәлелденді. Қайталама тәсілдері мәтіннің когезиясын, ритм мен әуезділігін күшейтіп, мнемоникалық ілігу тудырады: сауалнамада қайталамасы бар тармақтар «ұмытылмайды», «ұранға айналады» деп бағаланды. Теориялық және эмпириялық деректерді тоғыстыру анафора / эпифораның ұлттық-мәдени кодтарды (рух, бірлік, табандылық) белсендіруде маңызды құрал екенін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңызы – эпикалық мәтіндерді талдауда қабылдау деректерін жүйелі қолдану, ал әдістемелік маңызы – болашақта сандық мәтінтану (позициялық-жиілік талдау, ритмдік маркерлер бойынша автоматты белгілеу) бағыттарын енгізуге негіз қалайды. Шектеулер ретінде іріктеме мен стратификация параметрлері аталып, келешек зерттеулерге эксперименттік дизайн және аудармадағы қайталамалардың әсерін салыстырмалы қабылдау арқылы тексеру ұсынылады. Түйін сөздер: анафора; эпифора; поэтикалық қайталау; батырлар жыры; эмоциялық әсер; ритм және интонация; лингвопрагматика.
Ключевые компетенции учителя русского языка и литературы как основа успешного обучения
Статья посвящена изучению профессиональных компетенций учителя русского языка и литературы в современных образовательных стандартах. Исследование показывает актуальность темы в аспекте вызовов XXI века, включая стремительное развитие технологий, переосмысление методов к обучению и обязательность профессиональной подготовки педагогов, умеющих объединять традиционные и инновационные методы. Целью исследования является анализ структуры, содержания и значимости ключевых компетенций учителя, таких как предметная, методическая, коммуникативная, информационно-цифровая и личностная. Анализируется их воздействие на качество обучения и воспитания учащихся, в том числе перспективы их формирования и развития в образовательной деятельности. Превалирующее внимание уделено полифункциональному характеру педагогических компетенций, охватывающие как профессиональные знания и умения, так и личностные качества. В статье описаны примеры использования этих компетенций, содержащие аккомодацию материала для учащихся с различным степенем подготовки, применение цифровых инструментов, создание условий для прямого общения, а также стимулирование учеников через персональный подход. Результаты исследования подтверждают, что профессиональные компетенции учителя русского языка и литературы являются важнейшим средством успешной педагогической деятельности. Предложенные рекомендации, таблица и примеры уроков могут быть внедрены для моделирования программ подготовки и повышения квалификации педагогов, а также для ассимиляции инновационных методик. Ключевые слова: компетенция, русский язык и литература, ключевые компетенции, модернизированное обучение, инновационные методы.
Қожа Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісінің когнитивтік құрылымдары
Мақалада Қожа Ахмет Ясауидің «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісінің көркемдік-философиялық мазмұны жан-жақты талданады. Аталған ұғымның Ибн Араби сияқты мұсылман ойшылдарының еңбектерінен бастау алып, сопылық ілімде ерекше орын иеленгені және қазақ рухани кеңістігінде, әсіресе Абайға дейінгі кезеңде тұрақты түрде көрініс тапқаны қарастырылады. Ясауидің «Хикметтеріндегі» «кемел адам» концептісі сопылық дәстүрден бастау алатын және қазіргі әдеби үдерістегі көріністеріне дейін жалғасатын рухани-танымдық сабақтастық ретінде зерттеледі. Зерттеу материалы ретінде Р. Сыздықованың «Ясауи хикметтерінің тілі» атты еңбегі мен Ташкент қолжазба нұсқасы негізге алынып, солар арқылы мәтіннің тілдік, дүниетанымдық және концептуалдық ерекшеліктері айқындалады. Мақалада өзінің шынайы адамдық болмысынан ажыраған адам бейнесі мен рухани кемелдікке жеткен тұлға бейнесі салыстырылып, олардың қоғам өміріндегі мәні мен рөлі ашылады. Әртүрлі ғалымдардың көзқарастары негізінде кемел адамның әлем мен қоғамды ақиқат жолына бастайтын, әділет пен туралықты орнықтыратын, жағымсыз әдеттерді сынайтын және ізгілік пен тәртіпті насихаттайтын тұлға ретіндегі қызметі талданады. Сонымен қатар сопылық ілімдегі кемелдік ұғымының тарихи қалыптасуы, оның түркілік дүниетаныммен байланысы және қазақ рухани мәдениетіндегі сабақтастық арналары көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орындарында семантикаға, Ясауи мұрасына, сопылық дүниетанымға және «кемел адам» концептісіне қатысты пәндерді оқытуда, сондай-ақ осы бағыттардағы ғылыми зерттеулерде пайдаланылуы мүмкін. Түйін сөздер: Ясауи, «Хикметтер», «кемел адам», концепт, когнитивтік құрылым.
А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегіндегі драматургиялық терминдердің ұлттық сипаты
Мақалада А. Байтұрсынұлының әдеби мұраларындағы ұлттық терминологияны жасаудағы орасан үлесі, соның ішінде драма жанрына қатысты терминологияны ұлт топырағында жаратқан еңбегі арнайы сөз етіледі. Қазақ тіл білімінің, қазақ әдебиеті теориясының негізін қалаған реформатор ғалымның әдебиеттің негізгі үш тегінің (поэзия, проза, драма) бірі – қазақ сөз өнеріндегі драма жанрына қатысты ұлттық терминдерді жасаудағы тұжырымдары қарастырылады. Қазақ сөз өнеріндегі драма жанрының табиғаты туралы алғаш айтқан ғалым пайда болуы мен шығу тарихына қарай грек сөздерін бойына көп сіңірген драма жанрына қатысты терминдерді жасауға тұңғыш түрен салады. Ғалым оларды ұлттық танымға жақындатып, алғаш рет қазақы ұғыммен беруге тырысады. Осылайша шарттылығы көп, қиын жанр болып саналатын драманың теориялық метатұғырын қалауға негіз жасайды. Бүгінде ұлт ұстазының қазақ ғылымы үшін жасаған осы еңбегін түгелдей таныта алмай жатқанымыз анық. Бір ғана «Әдебиет танытқыштың» қолат-қойнауындағы қатпар-қатпар білім алдыратын емес. Әлі қазып зерттеп жатырмыз. Олай дейтініміз осы еңбекте қамтылған драматургия саласына қатысты айтқан қисындары мен тыңнан жасаған терминдері жете қарастырылып, насихатталып жүр деп айта алмаймыз. Сондықтан мақалада ұлы ғалымның көркем әдебиеттің ең ежелгі де күрделі түрі – драматургияға байланысты тұжырымдары мен терминдері сараланды. Әдеби мұраларындағы өміршең ұстанымдары бағамдалды. Түйін сөздер: ұлттық ғылым, сөз өнері, жанр, драматургиялық терминдер, шығарма тілі.
Мультимедиялық технологиялар негізінде академиялық жазылым қабілеттерін қалыптастыру
Мақалада мультимедиялық технологияларды пайдалану арқылы академиялық жазылым қабілеттерін қалыптастырудың теориялық-әдіснамалық негіздері мен тәжірибелік мүмкіндіктері қарастырылады. Қазіргі жоғары білім беру жүйесінде академиялық жазылым студенттің академиялық және кәсіби әлеуетін айқындайтын негізгі құзыреттердің бірі болып табылады. Цифрландыру жағдайында дәстүрлі мәтінге негізделген оқыту модельдері білім алушылардың танымдық, коммуникативтік және шығармашылық қажеттіліктерін толық қанағаттандыра алмай отыр. Осыған байланысты мультимедиялық технологиялар, атап айтқанда бейнедәрістер, интерактивті платформалар, гипермәтін, подкасттар, инфографика және цифрлық сторителлинг академиялық жазылымды оқытудың тиімді құралдары ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – мультимедиялық технологиялар арқылы академиялық жазылым қабілеттерін қалыптастырудың тиімді жолдарын айқындау және олардың педагогикалық әлеуетін ғылыми тұрғыда негіздеу. Зерттеу барысында талдау, синтез, салыстыру және жүйелеу сияқты жалпы ғылыми әдістер қолданылды. Зерттеу нәтижелері мультимедиялық білім беру ортасының студенттердің академиялық мәтін құрастыру, дәлелдеме ұсыну, дереккөздермен сыни жұмыс істеу және академиялық стиль нормаларын сақтау қабілеттерінің дамуына оң әсер ететінін көрсетті. Мақаланың ғылыми жаңалығы мультимедиялық технологияларды академиялық жазылымды қалыптастырудың кешенді моделі ретінде ұсынуымен айқындалады. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орындарында академиялық жазылым курстарын жетілдіруге, оқытушылардың әдістемелік қоржынын толықтыруға және білім алушылардың академиялық сауаттылығын дамытуға мүмкіндік береді. Түйін сөздер: мультимедиялық технологиялар, академиялық жазылым, академиялық сауаттылық, жоғары білім, цифрлық педагогика, академиялық адалдық.
Медицинские тексты как новая реальность в «чужом» дискурсе
Статья посвящена изучению особенностей функционирования медицинских текстов в так называемом «чужом» дискурсе, то есть в художественных произведениях, языке средств массовой информации и различных ток-шоу. Цель статьи – выявить особенности репрезентации медицинских знаний, связанных со здоровьем человека, болезнями и их профилактикой, в текстах, не относящихся к специальному медицинскому дискурсу. Изучение медицинского текста в «чужом» дискурсе позволяет понять, как язык передаёт особенности профессионального мышления врача, каким образом отражаются продукты медицинского сознания и как реализуются процессы порождения и понимания медицинской информации в неспециальных текстах. Под «чужим» дискурсом понимаются тексты неспециального характера, содержащие медицинскую информацию и функционирующие в художественном дискурсе, языке СМИ и ток-шоу. В исследовании использованы методы контент-анализа и дискурс-анализа. Результаты показали, что активное использование медицинских терминов подчёркивает объективность специальной информации, представленной в тексте, и одновременно оказывает имплицитное воздействие на читателя. Анализ специальных, художественных и медийных текстов, связанных со здоровьем человека, выявил изменение языкового регистра. Функционирование медицинских терминов в «чужом» дискурсе свидетельствует об их просветительской функции. Специальный текст формирует научную картину мира не только врача, но и неспециалиста. Тексты данного типа маркируются определёнными лексическими единицами, характеризующими аспекты профессиональной картины мира. Ключевые слова: текст, медицинский текст, дискурс, чужой дискурс, художественный дискурс.
Метафора и метонимия в неофициальных именованиях городского пространства
Имя собственное каждого объекта выполняет свою функцию, а именно функцию дифференциации и идентификации. Если ранее основное внимание исследователей было сосредоточено на антропонимах и топонимах, то в последние годы наблюдается интерес к изучению наименований объектов городского пространства, в частности, к урбанонимам. В данной статье осуществлен обзор теоретических работ и анализ примеров. Особое внимание уделено сбору данных и классификации значения метафорического и метонимического переноса. Метод сравнительного, лексико-семантического и структурного анализов позволяет сравнить эти наименования, относящиеся к мегаполисам Казахстана – г. Астана и г. Алматы, а также выделить их общие закономерности и различия. Социологический опрос и метод сплошной выборки, которые применялись при изучении искомого материала, способствовали выявлению фактического использования и существования неофициальных урбанонимов в речи горожан. В перспективе практическим результатом выполненной работы может стать создание фонда неофициальных урбанонимов мегагородов Казахстана, а также словаря с неофициальными урбанонимами и историей их происхождения, полезных для туристов, гостей, посещающих Казахстан, для специалистов в сфере туризма и, безусловно, ономастов, шире – лингвистов. Полученные результаты исследования могут быть использованы при создании корпуса казахского и русского языков, пополнении неофициальной ономастической лексики. Ключевые слова: урбанонимы, метафорический перенос, метонимический перенос, вторичное наименование.
Тілдік құқықбұзушылық көрінісі ретіндегі коммуникативтік қысымның прагмалингвистикалық құралдары
Түрлі сөйлеу жағдаятында өрбитін тұлғааралық коммуникация үдерісінде көрініс беретін сөйлеу әрекеттерінің қатарында коммуникативтік қысым немесе сөз қысымы да орын алады. Тұлғааралық коммуникация үдерісінде адресанттың адресатқа агрессивті ықпал етуге бағытталған сөздерінің кейбір жағдайлары – адресат-тұлғаның құқықтық мәселедегі еркін шектеу, оны өзі қаламайтын іске мәжбүрлеу сияқты әрекетін қамтуына байланысты тілдік құқықбұзушылық қатарында қарастырылу мүмкіндігіне ие. Бұл жағдай коммуникативтік қысымның лингвистикалық белгілері мен тілдік құралдарын зерттеудің сот лингвистика теориясы мен практикасы үшін маңыздылығын көрсетеді. Мақалада осы жоғарыда көрсетілген мәселе шешімінде коммуникативтік қысымның тілдік құқықбұзушылық көрінісі ретіндегі дерегіне лингвистикалық талдау жасау арқылы оның басты лингвистикалық белгілерін, сөйлеу стратегиялары мен тактикаларын анықтау мақсаты көзделеді. Осы орайда коммуникативтік қысымның нақты дерегіне – ажырасқан ерлі-зайыптылар арасында жазылған қолхат пен әңгіме бейнежазбасының стенограммасына лингвистикалық зерттеу жүргізілді. Мақалада коммуникативтік қысым адресаттың немесе қарсы тараптың мүддесіне залалды (деструктивті), оның құқығына қайшы ықпал етуге құрылған сөйлеу актісі тұрғысынан қарастырылады. Тыңдаушыға ықпал етуге бағытталған әрекет ретіндегі коммуникативтік қысымды зерттеуде сөйлеу актілері теориясының ғылыми тұжырымдамалары және прагмалингвистикалық, сонымен қатар синтаксистік, стильдік, емле талдау әдіс-тәсілдері қолданылды. Нәтижесінде ажырасқан ерлі-зайыптылар арасында жазылған қолхат пен әңгіменің бейнежазбасы негізінде адресант тарапынан адресаттың (тыңдаушының) еркін шектеу жағдайында жүзеге асырылған коммуникативтік қысым сөздеріне тән прагмалингвистикалық белгілер мен тілдік құралдары анықталады және тілдік тактикалары жүйеленеді. Түйін сөздер: коммуникативтік қысым, вербалды құралдар, сөйлеу стратегиялары, тілдік тактикалар, тілдік құқықбұзушылық.
Онлайн дискурстағы қазақ тілді жастардың тілдік мінез-құлқы (Threads әлеуметтік желісі материалдарының негізінде)
Мақалада Threads әлеуметтік желісіндегі қазақ тілді жастардың тілдік мінез-құлқы психолингвистикалық және прагматикалық тұрғыдан кешенді түрде талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты – жастардың онлайн-дискурста эмоцияны, бағалауды және коммуникативтік ниетті қандай тілдік құралдар арқылы білдіретінін анықтау. Зерттеу материалы ретінде 20-35 жас аралығындағы пайдаланушылардың ашық жарияланған 94 пікірі іріктеліп, олардың ішінен мазмұндық және құрылымдық тұрғыдан репрезентативті 10 пікір терең сапалық талдауға алынды. Сапалық талдау негізінде психолингвистикалық талдау ішкі сөйлеудің көріністерін, экспрессивтілік деңгейін және когнитивтік механизмдерді анықтауға бағытталса, прагматикалық талдау жазбалардың коммуникативтік мақсатын, адресатқа бағдарлануын және эмоциялық стратегияларын сипаттауға негізделді. Сонымен қатар пікірлердегі авторлық позиция, бағалауыш бірліктер мен дискурстық маркерлердің қызметі де қарастырылды. Зерттеу нәтижелері жастардың онлайн-коммуникациясында бейәдеби лексиканың, код-ауысымның, графикалық құралдардың, эмодзи мен интонацияны білдіретін белгілердің белсенді қолданылатынын көрсетті. Бұл құбылыстар жастардың ішкі ойлау жүйесінің, әлеуметтік позициясының және эмоционалдық күйінің тілдік формада тікелей көрініс табатынын дәлелдейді. Мақала қазіргі цифрлық ортадағы жастардың тілдік мінез-құлқын тереңірек түсіндіруге және психолингвистикалық, прагматикалық зерттеулер қорын толықтыруға ғылыми үлес қосады. Зерттеу нәтижелері онлайн-дискурстағы экспрессивті құралдардың жүйесін жас ерекшелік факторымен, платформалық коммуникация талаптарымен және аудиториялық күтімдермен байланыстыра түсіндіруге мүмкіндік береді. Алынған тұжырымдар әлеуметтік желідегі қазақ тілді контентті прагматикалық тұрғыдан модельдеуге, сондай-ақ цифрлық дискурстағы тілдік нормалану мен өзгеріс үдерістерін сипаттауға негіз бола алады. Түйін сөздер: психолингвистика, тілдік мінез-құлық, онлайн-дискурс, жастар тілі, эмоциялық экспрессия.
Шешен сөздің түрлерін оқыту негізінде білім алушылардың шығармашылық ойлау дағдысын дамытудың әдістері
Мақалада авторлар шешен сөздің түрлерін қазіргі білім беру үдерісінде оқытудың тиімділігін қарастырып, жас ерекшелігіне сәйкес білім алушылардың шығармашылық әлеуетін дамытуға ықпалын теориялық тұрғыдан негіздейді. Зерттеуде риториканы оқыту, шығармашылық ойлау дағдыларын қалыптастыру және жас ерекшелік психологиясы бағытындағы тұжырымдар сабақ мазмұнын құрастыру мен тапсырмалар жүйесін таңдаудың әдіснамалық тірегі ретінде алынады. Шығармашылық ойлауды дамытудың тетіктері (ойлау икемділігі, дәлелдеу мәдениеті, интерпретация, тілдік тұлғаның өзіндік «үнін» қалыптастыру) сипатталып, аталған дағдылардың жетілуіне ықпал ететін практикалық жаттығулар жүйесі ұсынылады. Шешен сөздің түрлеріне қатысты сабақтың теориялық бөлігі А. Байтұрсынұлы мен М. Ахетов еңбектеріндегі риторика мен сөз мәдениетіне қатысты қағидаларға сүйенеді. Практикалық бөлімде риторикалық мәтіндерді талдау, байымдама (эссе) жазу, шешен сөз құрастыруға машықтану, мақал-мәтелге қатысты жеке көзқарасты дәлелді түрде баяндау сияқты тапсырмалар қамтылған. Авторлар ұсынылған тапсырмалар білім алушылардың аналитикалық және сыни ойлауымен қатар, шығармашылық ойлауын дамытуға жағдай жасайтынын, сондай-ақ пікір айту мәдениеті, жауапкершілік, коммуникативтік әдеп, ұлттық-танымдық бағдар сияқты құндылықтарды нығайтуға ықпал ететінін уәждейді. Іс-әрекетті зерттеу (action research) әдіснамасына сәйкес жалпы білім беретін мектеп жағдайында жүргізілген эксперименттің нәтижелері диаграммалар мен кестелер арқылы беріледі. Зерттеу деректері сабақтардың оқушылар бойында қажетті дағдылар мен құндылықтарды қалыптастыруға ықпалын көрсетіп, әдістемелік ұсыныстардың қолданбалылығын негіздейді. Мақала қорытындысында шешен сөзді оқытудың мазмұнын жас ерекшелік деңгейіне сай саралау, тапсырмаларды күрделендірудің сатылы үлгісі және нәтижені бағалау көрсеткіштері бойынша практикалық ұсыныстар беріліп, бұл тәсілдің оқу үдерісіне енгізілу мүмкіндігі айқындалады. Түйін сөздер: шешендік өнер, шешен сөздің түрлері, мақалдар, жеткіншек, сыни ойлау, шығармашылық ойлау, шығармашылық.
Методика анализа литературного психологизма на занятиях в вузе
Цель данной статьи – обоснование методики анализа литературного психологизма на занятиях в высшей школе. Основные направления научного исследования – методика преподавания литературы в вузе, изучение эпического произведения. Идея научного исследования – обучение студентов анализу средств психологизма в современной казахстанской литературе необходимо для развития их литературоведческих компетенций. Научная значимость данной статьи состоит в том, что ее материалы могут быть привлечены для разработки новых стратегий анализа литературных произведений в высшей школе. Практическая значимость работы выражается в том, что ее материалы и результаты могут быть использованными для составления методических рекомендаций, написания учебных пособий по изучению психологизма в произведениях художественной литературы. Методология исследования основана на междисциплинарном подходе к обучению студентов литературе. Исследование опирается на материалы и инструментарий литературоведения, педагогики, методики преподавания литературы, истории. Были применены различные методы для раскрытия темы статьи. Использование метода теоретического исследования позволило осуществить глубокий анализ научной литературы по литературоведению, педагогике, дидактике, методике преподавания литературы. Использование метода наблюдения обеспечило эффективность инновационного обучения студентов анализу психологизма в современной казахстанской литературе. Разработанная методика анализа литературного психологизма является продуктивной. В работе решаются проблемы изучения литературных произведений с учетом психологизма. Ключевые слова: психологизм в художественной литературе, современная казахстанская литература, методика изучения эпического произведения, интерактивное обучение.
Транскультурное пространство в повести И.А. Одегова «Крылатая невеста Махди»
Статья посвящена анализу транскультурного пространства в повести казахстанского писателя И.А. Одегова «Крылатая невеста Махди» как характерного примера русскоязычной литературы Казахстана. Автор статьи опирается преимущественно на современные концепции транскультурности (В. Вельш, Х. Бхабха, У.М. Бахтикиреева, Э.Ф. Шафранская и другие современные исследователи). Кроме того, автор рассматривает повесть как особую художественную модель, в которой попеременно взаимодействуют различные культурные коды, формы коллективной памяти, а также элементы различного характера локальной казахской традиции. В настоящем исследовании предпринята попытка проанализировать, каким образом в тексте соединяются городская и степная культуры, традиционные и современные мировоззренческие практики, а также проявляется «пограничная» позиция наблюдателя-медиатора. Особое внимание в статье уделяется языковой гибридности, культурным архетипам, хронотопу и различным образам, формирующим транскультурную художественную реальность. Кроме того, в статье приводятся аргументы в пользу того, что повесть И.А. Одегова функционирует как особое пространство культурной гибридизации и диалога, и отражает специфику современного литературного процесса Казахстана. В работе обосновывается тезис о том, что транскультурность в тексте реализуется преимущественно на структурно-поэтическом уровне, формируя особую систему художественных смыслов. Полученные выводы могут быть использованы при дальнейшем изучении русскоязычной литературы Казахстана. Ключевые слова: транскультурность, русскоязычная литература, И.А. Одегов, пограничная литература, диалог культур.
Профессор, доктор, доктор Honoris Causa Ларс Юханссонды еске алу: түркологиядағы ғылыми мұрасы
Мақаланың мақсаты – Ларс Юханссон қалыптастырған жетекші теориялық бағыттарды жүйелі түрде талдап, олардың жалпы тіл біліміндегі орны мен түсіндіру мүмкіндігін айқындау. Атап айтқанда, зерттеуде viewpoint aspect тұжырымдамасының теориялық негіздері мен қолданылу аясы, evidentiality/indirectivity категориясын сипаттауға қосқан үлесі, сондай-ақ тілдік қатынаста кеңінен талқыланатын code-copying моделінің әдіснамалық әлеуеті сараланады. Автор Юханссон еңбектеріндегі аспектуалдылық, ақпараттық құрылым және тілдік қатынас (language contact) мәселелерінің бір-бірімен тоғысатын тұстарын көрсетіп, бұл бағыттардың өзара ықпалдасуын тұтастай ғылыми жүйе ретінде сипаттауды көздейді. Зерттеу әдіснамалық тұрғыдан тарихи-сипаттамалық, салыстырмалы және талдамалық тәсілдерге сүйенеді. Сонымен бірге ғалымның негізгі монографиялары, мақалалары, сондай-ақ редакторлық қызметі аясындағы іргелі жобалары кешенді қарастырылып, оның ғылыми ұстанымдарының қалыптасу эволюциясы мен ықпал ету кеңістігі айқындалады. Талдау барысында Юханссон ұсынған ұғымдық аппараттың (аспект, дәлелділік/жанама ақпарат, код көшіру) қазіргі түркологиялық және типологиялық зерттеулерде қалай қолданылып жүргені, қандай әдістемелік артықшылық беретіндігі нақты дәлелдер арқылы негізделеді. Мақаланың ғылыми жаңалығы – Юханссонды тек түркі тілдерін зерттеуші ғалым ретінде ғана емес, жалпы лингвистиканың теориялық дамуына ықпал еткен ғылыми мектептің өкілі әрі бағыттаушы тұлға ретінде бағалауында. Бұған қоса, оның халықаралық түркологиялық инфрақұрылымды қалыптастырудағы ұйымдастырушылық рөлі арнайы көрсетіледі: Turcologica сериясын дамытуы, Turkic Languages журналының ғылыми коммуникация кеңістігін кеңейтуі және Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online жобасын іске асыруға қосқан үлесі түркологиядағы білімді жүйелеу мен ғылыми стандарттарды орнықтыру тұрғысынан талданады. Зерттеу нәтижелері Ларс Юханссонның ғылыми мұрасы қазіргі түркология мен жалпы тіл білімінде өзектілігін сақтап отырғанын дәлелдейді. Оның теориялық модельдері тілдік деректерді түсіндірудің әмбебап құралдары ретінде қазіргі типология, аспектология, тілдік қатынас және дискурс / ақпараттық құрылым зерттеулерінде өнімді түрде жалғасып, жаңа эмпирикалық материалдар арқылы нақтыланып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, мақала Юханссон мұрасының ғылыми салмағын жүйелі түрде сипаттап, оның тұжырымдамаларының бүгінгі лингвистикалық ізденістердегі әдіснамалық маңызын айқындайды. Түйін сөздер: Ларс Юханссон, түркітану, viewpoint aspect [аспектуалдылық], тілдік қатынас, code-copying [код-көшірме].
Mедицина терминжүйесіндегі сүйек-буын атауларының сөзжасамдық модельдері
Бұл мақала медицина терминжүйесіндегі сүйек-буын атауларының қазақылануы барысында қалыптасатын сөзжасамдық модельдерді құрылымдық және уәждемелік тұрғыдан жүйелеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі медицина саласының халықаралық стандартталған терминологиялық қабаты мен ұлттық тілдік норма талаптарының тоғысында туындайтын біріздендіру, кодификациялау және лексикографиялау мәселелерімен айқындалады. Материалдық база ретінде сүйек-буын жүйесіне қатысты атаулардың халықаралық жіктемелерде берілген үлгілері, Қазақстандағы ресми бекітілген терминдік нұсқалар, терминологиялық сөздіктер және нақты тілдік қолданыстағы деректер кешені салыстырмалы түрде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – сүйек-буын ұғымдарын білдіретін қазақыландырылған терминдердің жасалу жолдарын айқындап, оларды сөзжасамдық модельдер бойынша типологиялау және модельдердің өнімділік сипатын көрсету. Талдау нәтижесінде сүйек-буын атауларын қалыптастыруда аналитикалық модельдердің (анықтауыш+анықталушы, сандық-иерархиялық және локативтік құрылымдар) басымдығы байқалады; калькалық үлгілер халықаралық компоненттік қаңқаны сақтай отырып терминнің трансшекаралық танымалдылығын қамтамасыз етеді; синтетикалық тәсілдердің үлесі салыстырмалы түрде шектеулі; ал гибрид құрылымдар ұлттық терминқордың өтпелі кезеңін сипаттайтын құбылыс ретінде көрінеді. Сонымен бірге нормативтік дереккөздер мен клиникалық / оқулық қолданысы арасында варианттылықтың бар екені анықталып, оны реттеу үшін сөзжасамдық модельге сүйенген біріздендірудің қажеттілігі негізделеді. Зерттеу нәтижелері қазақ тіліндегі медициналық терминдерді стандарттау, салалық сөздіктерді толықтыру және электронды терминқорды жүйелеу жұмыстарына қолданбалы негіз бола алады. Түйін сөздер: ұлттық терминология, медицина терминжүйесі, қазақыландыру үдерістері, сөзжасамдық модельдер, сүйек-буын атаулары.
Авторлық құқық (c) 2025 ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы
AI-Assisted Subtitling in Translator Training: Efficiency, Quality, and Student Perceptions in an Experimental Study
Digitalization continues to reshape translation practices across domains, with audiovisual translation (AVT) being one of the fields most affected by automation and artificial intelligence (AI). This study investigates the pedagogical implications of AI-assisted subtitling in the context of translator education. Twelve undergraduate students from the Faculty of Philology at Akhmet Yasawi University (Turkistan, Kazakhstan) participated online in a pre–post experimental design. In the pre-test, students manually subtitled a one-minute English promotional clip; in the post-test, they used AI-generated subtitles which they post-edited for accuracy, style, and cultural appropriateness. Data were collected through task completion times, rubric-based quality scores, error analysis, and student reflections. The results indicate substantial improvements in both efficiency and quality. Mean task completion time decreased from 745 seconds in the manual condition to 451 seconds in the AI-assisted condition, representing a 40% reduction (t(11) = 17.79, p < .001, Cohen’s d = 5.13). Quality scores improved significantly from 5.08/8 to 7.08/8 (t(11) = –8.12, p < .001, d = 2.35). Error analysis revealed a clear shift: manual subtitling produced numerous technical and segmentation errors, while AI subtitling largely eliminated these but required human correction of semantic and cultural nuances. Thematic analysis of reflections confirmed these trends: students valued the speed and technical precision of AI, but emphasized their indispensable role in ensuring idiomatic and culturally sensitive translations. This study contributes to the growing body of literature on the hybrid ecology of AVT, where human and non-human actors collaborate within translation workflows. It suggests that AI-assisted subtitling can be fruitfully integrated into translator training as both a productivity aid and a pedagogical resource for critical reflection. At the same time, the findings highlight the limitations of automation and the continued necessity of human agency in audiovisual translation. Keywords: audiovisual translation, AI-assisted subtitling, translator training, quality, student perceptions.
Авторлық құқық (c) 2025 Eurasian Journal of Philology. Science and Education
Коммуникация кезінде балалардың тілдік кодты ауыстыруының әлеуметтік лингвистикалық аспектісі
Қазіргі кездегі балалардың қазақ, орыс және ағылшын тілі элементтерін араластыра сөйлеуі – еліміздегі тілдік жағдаяттың көрінісі. Бұл синхронды қазақ тілінің даму сипатын байқатады. Болашақта осы балалар қазақ тілінің иесі болатынын ескерсек, бұл мәселені бүгіннен бастап шешуді қажет етеді. Мәселені шешудің алғашқы әрекеті тілдік код ауыстырудың себептерін зерттеуден және оның салдарын болжаудан басталады. Балалардың тілдік кодты ауыстыруы Қазақстандағы тілдік жағдаяттың үштілді сипатын көрсетеді. Орыс тіліндегі контенттерді жиі көруі, ата-аналардың ағылшын тілін бала құлағына сіңіру мақсатында халықаралық тілдегі цифрлық контенттерді көрсетуге ұмтылатындығы, ағылшын тілін оқытатын пәндері бар балабақшаларға беруі тілдік кодты ауыстыруына себеп болады. Бұл себептің салдарынан балалардың тілдік код ауыстырып сөйлеуі, сол арқылы ойлауында аралас тілдік әсерден тежелу бар екені, психолингвистикалық ерекшеліктердің болатынына, аралас сипатты қазақ тілінің болашағына апарып соғады. Мақалада зерттеу тақырыбына сәйкес 3-5 жастағы балалардың коммуникациялық мәтін түзуіндегі тілдік код ауыстыруы талданады. Код ауыстыру құбылысының әлеуметтік, психолингвистикалық негізін саралай отырып, бала тілінің дамуына әсер ететін ішкі (когнитивтік) және сыртқы (әлеуметтік, тілдік орта) факторлары сипатталады. Зерттеуде 3-5 жас аралығында балалары бар 15 анадан жартылай құрылымдалған сұқбат нәтижесі көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері код ауыстырудың ерте жастағы балалар үшін Қазақстанның қазіргі тілдік жағдаятында қалыпты тілдік даму кезеңі екенін көрсетеді. Себебі қазіргі тілдік жағдаят соған алып барады. Түйін сөздер: код ауыстыру, тілдік орта, коммуникация, психолингвистика, әлеуметтік лингвистика.
Орта түркі дәуірі лексикасының экономика саласындағы жаңғыру әлеуеті
Мақалада қазақ тіліндегі экономикалық терминдердің тарихи қалыптасуы мен даму динамикасы ескі кітаби лексиканың жаңғыруы негізінде жан-жақты қарастырылады. Сондай-ақ, көне және орта түркі кезеңдерінен бастау алатын сауда-экономикалық лексикаларының пайда болу арналарына, олардың араб-парсы тілдері арқылы түркі тіліне енуіне және қазіргі қазақ тіліндегі жаңғыру әлеуетіне талдау жасалады. Ұлы Жібек жолы дәуірінен басталған экономикалық және мәдени байланыстардың тілдік жүйеге әсері, сонымен қатар Махмұд Қашғари, Әбілғазы Баһадүр, Рабғузи, Ахмеди Гүлшахри секілді ортағасырлық авторлардың еңбектеріндегі сауда-саттық лексикасының қолданысы тарихи-лексикологиялық материал ретінде қарастырылады. Зерттеуде «делдал», «мәміле», «қазына», «пұл» сияқты ескі кітаби бірліктердің семантикалық эволюциясы, олардың қазіргі экономикалық терминдер жүйесіндегі орны мен оның жаңғыру үдерісі мен әлеуеті мысалдармен дәйектеледі. Termincom.kz және Қазақ тілінің ұлттық корпусы деректеріне сүйене отырып, бұл лексемалардың терминжасамдағы қызметі, өнімділігі және жаңа ұғымдар жасауға қатысу мүмкіндігі анықталады. Сонымен бірге Елдес Омарұлы, Әбдуәли Қайдар сынды ғалымдардың терминжасам қағидаттары негізінде қазақ тілінің сөздік қорын тиімді пайдалану қажеттілігі атап көрсетіледі. Сонымен қатар XX ғасырдан бүгінге дейінгі экономикалық сөздіктердің қалыптасу тарихы қарастырылып, олардың қазақ тіл біліміндегі рөлі анықталады. Зерттеу нәтижесінде ескі кітаби лексика немесе орта түркі лексикасы қазіргі қазақ тілінің экономикалық терминологиясында белсенді түрде жаңғырып, прагматикалық жүктемесі күшейіп, жаңа ғылыми ұғымдарды қалыптастыруда маңызды қызмет атқаратыны айқындалды. Мақала қазақ тілінің терминологиялық әлеуетін кеңейтудің теориялық және практикалық негіздерін ашуға бағытталған. Түйін сөздер: орта түркі лексикасы, ескі кітаби лексика, жаңғырған сөздер, терминология.