Модальность текста. Мәтіннің модальдылығы. (Eurasian Journal of Philology Science and Education, 2015)
Статья посвящена анализу одного из основных признаков текста– модальности, рассматриваемой в пробном учебнике по русскомуязыку для экспериментальных 11 классов 12-летних школ РеспубликиКазахстан (Алматы: Мектеп, 2013). Модальность – выражение в текстеотношения автора к сообщаемому – относится к числу сложных для восприятия учебных тем, что обусловливает необходимостьтщательного научного и методического комментария к ней. Важноеместо в учебнике занимает разъяснение особенностей видов модальности – объективной и субъективной, а также обучениеграмматическим способам их выражения в тексте. Объективнаямодальность (отношение того, что сообщается, к действительности)отображает действие реальное, грамматическими средствами ее выражения служат глаголы в изъявительном наклонении.Субъективная модальность выражает желательность, возможность/ невозможность действия, уверенность / неуверенность, эмоциональное отношение к тому, что описывается, и т.п. Субъективная модальность выражается глаголами в сослагательномили повелительном наклонении, а также с помощью вводных слов,частиц, междометий, инверсии. Анализ предлагаемых в учебникехудожественных, особенно поэтических, текстов, где модальностьпроявляется наиболее ярко, поможет закрепить у учащихся пониманиесмысла модальности и умение определять способы ее выражения. Мақалада Қазақстан Республикасындағы 12 жылдық эксперименталдымектептің 11‑сыныптарына арналған сынамалы орыс тілі оқулығында(Алматы: Мектеп, 2013) қарастырылған мәтіннің ең негізгі белгілерініңбірі – модальдылық мәселесі талданады. Мәтінде автордың сөйлеушігеқатынасын білдіретін – модальдылық – оқу бағдарламасындағықабылдауы қиын тақырыптарының қатары жатады, сондықтан тереңғылыми және әдістемелік түсініктемені қажет етеді. Оқулықта модальдылықтың – объективті және субъективті түрлерініңерекшеліктерін түсіндіру, сондай‑ақ олардың мәтінде берілуінграмматикалық тәсілдер арқылы оқыту маңызды орын алады.Объективті модальдылық (айтушының шындық өмірге қатынасы)шынайы қимылды білдіреді, оның грамматикалық амалдарынашық райдың етістіктері білдіреді. Субъективті модальдылыққалау/ қаламау, қимылдың болу/болмау мүмкіндігі, сенімділік/сенімсіздік және т.б. эмоционалдық қатынастарды білдіреді. Субъективті модальдылық шартты рай мен бұйрық райдың етістіктеріжәне қаратпа сөз, шылаулар, одағайлар, инверсия арқылы беріледі.Берілген оқулықта көркем, әсіресе поэтикалық мәтіндерді талдаудамодальдылық ашық көрінеді де, оқушылардың модальдылықмағынасын түсінуіне және оның берілу амалдарын анықтау дағдысынбекітуге көмектеседі.
Keywords: модальность текста; объективная модальность; субъективная модальность; учебник русского языка для экспериментального 11 класса; мәтін модальдылығы; объективті модальдылық; субъективті модальдылық; эксперименталды 11‑сыныптарға арналған орыс тілі оқулығы