Субъектілік функционалды-семантикалық категориясының өрісі. Поле функционально-семантической категории субъектности.

Аннотация

Мақалада субъектілік категориясының мәні, мағынасы, оның тілдік құрылымы қарастырылады. Субъектілік өрісінің кіші өрістері: персоналдылық, белгілілік-белгісіздік, жалпыламалық, жақсыздық категорияларының мазмұндық-құрылымдық сипаттары анықталып, оларды белгілеуші лексика-грамматикалық және интонациялық құралдар орталық және шеткері аймақтарға бөлініп, әрқайсысы жеке-жеке талдау объектісі болады. Сөйленімнің субъектісі ұғымы мен жақ категориясы арасындағы байланыс, қатынастар, жақсыздықтың жақ категориясына оппозиция ретінде пайда болуы, сондай-ақ жалпылама, белгілілік-белгісіздік категорияларының сөйлеушінің коммуникативтік талабына орай белгіленіп, субъектінің әртүрлі позициядағы көрінісінің тәсіл-түрлері ретінде танылады. Субъектінің айтылмауын мәнмәтіндік, жағдаяттық ерекшеліктерге орай сөйлемдегі басы артықтық, керексіздік, өзінен алшақтату, жалпылау мақсатынан туындайтын коммуникативтік-стилистикалық тәсілдер туындататыны анықталады. Субъектінің бірде белсенді, бірде белсенді болмауы тілде жаңа тұлғалар тудыратыны, етіс тұлғаларының солайша пайда болғаны негізделеді. В статье рассматривается сущность, значение и языковая структура категории субъектности. Содержание субъектности раскрывается в содержаниях таких категорий, как персональность, определенность-неопределенность, обобщенность, безличность. Выражающие их языковые средства образуют единые главные и периферийные положения и располагаются по мере удаления от главного поля субъектности, среди них: персональность – центральная сфера найменования главного действующего лица высказывания, субъекта действия, представленного с позиций говорящего и через отношение к говорящему. Проявление в речи безличности как оппозиции персональности, а также определенности-неопределенности, обобщенности обусловлено конкретными целями говорящего, его намерениями, и зависит от конкретной ситуации и контекста, а также выражается как проявления субъекта речи в разных позициях. Отстраненность субъекта в речи выражается соответсвующими коммуникативно-стилистическими приемами, проявляющиеся в зависимости от цели говорящего такие как излишество, обобщенность и др.