Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің жұмсалуына қатысты норма. Норма употребления вопросительных предложений в казахском языке

Аннотация

Мақалада қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің жұмсалу ерекшеліктері мен нормалық сипаты қарастырылған. Сұраулы сөйлемдердің жарыспа варианттары талданып, олардың қолданыстағы көрінісі, құрылымдық жайы айтылады. Тіліміздегі жарыспалы вариантта жұмсалатын сұраулы сөйлемдердің жасалуына қатысты тұжырымдар беріледі. Сұраулы сөйлем жасайтын сұраулық шылаулардың қысқарып жіктік жалғаулардан бұрын жұмсалуы (барасың ба?-барамысың?) норма тұрғысынан талданып, сөйлеу тіл стиліне тән норма екендігі айтылады. Сондай-ақ сұраулы сөйлемнің бұл түрі (барамысың?) алғашқы тұлғаларына вариант болып жұмсалатыны, көркем шығармаларда диалогта стильдік мақсатта қолданылатыны қарастырылады. Тілдік жүйеде ауытқудың да, вариант тұлғалардың да болатыны сөз болады. Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің грамматикалық көріністері, жұмсалу ерекшеліктері тек сөйлеу тілінде ғана емес, көркем әдебиет тілінде де әр қырынан көрінетіндігі сипатталады. Олардың түркі тіл- деріндегі жұмсалуына мысалдар беріліп, өзіндік ерекшеліктеріне талдау жасалады. Синтаксистік тұлғалардың құрылуы жүйедегі грамматикалық ережелермен қатар нормаға да бағынатыны айтылады. В статье рассматриваются нормы и особенности употребления вопросительных предложений в казахском языке. Анализируются варианты состязательности вопросительных предложений, а также их структура и применение в речи. Даны выводы о способах образования вопросительных предложений, которые применяются в речи и в вариантах состязательности. С точки зрения нормы анализируются сокращения вопросительных частиц, образующие вопроситель- ные предложения, и их употребление перед личными окончаниями (барасың ба? - барамысың?), при этом отмечается, что данная норма присуща к разговорному стилю. А также рассматривается, что данный вид вопросительного предложения (барамысың?) употребляется как вариант начальной формы в художественных произведениях, диалогах употребляется в качестве стилистического предназначения. В языковой системе есть и отклонение, и вариант формы речи. В статье затрагивается речь о том, что в языковой системе существует и отклонение, и формы вариативности. Что в казахском языке грамматические проявления и особенности их употребления встречаются в разных аспектах - не только в разговорной речи, а также в литературном языке. Приводятся примеры употребления их в тюркоязычных предложениях, анализируют особенности. Строение синтаксических форм подчиняется грамматическим правилам и нормам.