Қазақстандағы айтрекингтік зерттеулер: жарнамалық мәтіндердің әлеуметтік-психолингвистикалық талдауы
DOI:
https://doi.org/10.26577/EJPh203320261Аңдатпа
Айтрекинг қазақстандық ғылымда нейромаркетингте, қолданушылық сынақтарда (юзабилити), клиникалық ғылымдарда және психолингвистикада қолданылатын пәнаралық зерттеу әдісі ретінде барған сайын берік орын алуда. Мақалада көз қозғалысын тіркеу (eye tracking) немесе көз бағытын өлшеу (eye gaze) негізгі немесе қосымша әдіс ретінде пайдаланылған қазақстандық эмпирикалық зерттеулерге шолу жасалады, сондай-ақ жарнамалық мәтіндердің қабылдануы бойынша авторлардың өздері жүргізген әлеуметтік-лингвистикалық және нейролингвистикалық эксперимент сипатталады. Шолуға арналған жарияланымдар DOI-дің болуы, айтрекинг немесе көзқарасты бейнекодтаудың қолданылуы, авторлардың немесе зерттеу орнының Қазақстанмен байланысы критерийлері бойынша іріктелді. Шолу әдістің ең дәйекті түрде үш бағытта дамып жатқанын көрсетеді: айтрекинг, мимика талдауы және машиналық оқытуды үйлестіретін Алматы Менеджмент Университетінің нейромаркетингтік бағдарламасы; аутизм спектрінің бұзылысы бар балалардың робот-терапия барысындағы көзқарас ұзақтығын өлшейтін Назарбаев Университетінің зерттеулері; және 2025–2026 жылдары басталған, қазақ тілін оқу кезіндегі көз қозғалыстарының халықаралық корпусына біріктіретін MECO-KZ лингвистикалық жобасы. Алматы Менеджмент Университеті мен А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бірлескен экспериментінде бес қазақстандық жарнама баннерінің (Samal Water, Coca-Cola, Colab.qz, e-Salyq, FlyArystan) материалында 15 респонденттің қатысуымен қазақ тіліндегі мәтін көп жағдайда жарнаманың негізгі коммуникативтік элементі ретінде қабылданып, орыс және ағылшын тіліндегі мәтіндерге қарағанда ертерек әрі ұзағырақ бекітілетіні, осылайша тұрақты тілдік қабылдау иерархиясы қалыптасатыны көрсетілді. Шолу елде жинақталған әдіснамалық әлеуетті көрсетеді және айтрекингтік зерттеулердің нейромаркетингтік, клиникалық және психолингвистикалық бағыттарын бірыңғай пәнаралық аймаққа біріктірудің перспективалылығын негіздейді.
Түйін сөздер: айтрекинг, MECO, психолингвистика, әлеуметтік лингвистика, жарнамалық мәтін, қызығушылық аймағы (AOI).
