Модальность текста. Мәтіннің модальдылығы.

Аннотация

Статья посвящена анализу одного из основных признаков текста – модальности, рассматриваемой в пробном учебнике по русскому языку для экспериментальных 11 классов 12-летних школ Республики Казахстан (Алматы: Мектеп, 2013). Модальность – выражение в тексте отношения автора к сообщаемому – относится к числу сложных для восприятия учебных тем, что обусловливает необходимость тщательного научного и методического комментария к ней. Важное место в учебнике занимает разъяснение особенностей видов модальности – объективной и субъективной, а также обучение грамматическим способам их выражения в тексте. Объективная модальность (отношение того, что сообщается, к действительности) отображает действие реальное, грамматическими средствами ее выражения служат глаголы в изъявительном наклонении. Субъективная модальность выражает желательность, возможность / невозможность действия, уверенность / неуверенность, эмоциональное отношение к тому, что описывается, и т.п. Субъективная модальность выражается глаголами в сослагательном или повелительном наклонении, а также с помощью вводных слов, частиц, междометий, инверсии. Анализ предлагаемых в учебнике художественных, особенно поэтических, текстов, где модальность проявляется наиболее ярко, поможет закрепить у учащихся понимание смысла модальности и умение определять способы ее выражения. Мақалада Қазақстан Республикасындағы 12 жылдық эксперименталды мектептің 11‑сыныптарына арналған сынамалы орыс тілі оқулығында (Алматы: Мектеп, 2013) қарастырылған мәтіннің ең негізгі белгілерінің бірі – модальдылық мәселесі талданады. Мәтінде автордың сөйлеушіге қатынасын білдіретін – модальдылық – оқу бағдарламасындағы қабылдауы қиын тақырыптарының қатары жатады, сондықтан терең ғылыми және әдістемелік түсініктемені қажет етеді. Оқулықта модальдылықтың – объективті және субъективті түрлерінің ерекшеліктерін түсіндіру, сондай‑ақ олардың мәтінде берілуін грамматикалық тәсілдер арқылы оқыту маңызды орын алады. Объективті модальдылық (айтушының шындық өмірге қатынасы) шынайы қимылды білдіреді, оның грамматикалық амалдарын ашық райдың етістіктері білдіреді. Субъективті модальдылық қалау/ қаламау, қимылдың болу/болмау мүмкіндігі, сенімділік/ сенімсіздік және т.б. эмоционалдық қатынастарды білдіреді. Субъективті модальдылық шартты рай мен бұйрық райдың етістіктері және қаратпа сөз, шылаулар, одағайлар, инверсия арқылы беріледі. Берілген оқулықта көркем, әсіресе поэтикалық мәтіндерді талдауда модальдылық ашық көрінеді де, оқушылардың модальдылық мағынасын түсінуіне және оның берілу амалдарын анықтау дағдысын бекітуге көмектеседі.