Портрет – талдаудың антропологиялық нысаны (О. Уайльд пен Н. Гоголь шығармалары мысалында)

Аңдатпа

Мақала О. Уайльд пен Н. Гоголь шығармаларындағы портретті антропологиялық нысана ретінде талдауға арналған. Автор көркем мәтіндегі портреттің сыртқы бейнелеу шеңберінен шығып, күрделі мәдени және философиялық феноменге айналатынын көрсетеді. О. Уайльдтың «Дориан Грейдің портреті» романында портрет тұлғаның екіге бөлінуінің, адамгершіліктің деградациясының және виктория дәуірі эстетизмінің дағдарысының символы болып табылады. Н. Гогольдің «Портрет» повесіндегі бейне шайтан күшінің тасымалдаушысы, басты кейіпкердің азғыруы мен рухани құлауының көзіне айналады, бұл суретшінің өнері мен адамгершілік жауапкершілігі туралы православиелік түсінікті көрсетеді. Салыстырмалы талдау мәдени және философиялық дәстүрлердің айырмашылықтарын, сондай-ақ портретті адамның мәнін ашу құралы ретінде түсінудегі ұқсастықтарды ашады. Портрет «мәтін ішіндегі мәтін» ретінде қарастырылады, ол қоғамның архетиптерін, қорқыныштар мен құндылықтарын көрсетеді, сонымен қатар сыртқы мен ішкі, денелік және рухани арасындағы шекараларды зерттеу құралы ретінде қызмет етеді.

Осы тұрғыда портретті тек көркемдік деталь емес, мәдениет жүйесіндегі адамды модельдеудің формасы ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін антропологиялық ұстанымның маңызы ерекше. Портреттік бейне арқылы авторлар кейіпкердің даралық белгілерін ғана емес, сонымен бірге дәуірдің тұлға табиғаты, күнә, сұлулық, жан және адамның мақсаты туралы терең түсініктерін де ашады. 

Түйін сөздер: портрет, әдебиет антропологиясы, Оскар Уайльд, Николай Гоголь, «Дориан Грейдің портреті», «Портрет», эстетизм, адамгершілік, символизм.