Әлеуметтік лингвистика саласының саяси дұрыс тіркестерінің қазақ тіл білімінде термин және ұғым ретінде қалыптасу жолдары. Проблема терминологизации и концептуализации политкорректных выражений социолингвистики в казахском языкознании

Аннотация

Мақалада этнография, әлеуметтік лингвистика, мәдениеттану сияқты гуманитарлық ғылым салаларында, сонымен қатар тіл саясаты аясында жиі қолданысқа ие саяси дұрыс тіркестер жайында сөз қозғалады. Саяси дұрыстылық қағидасы жыныстық сипаты бар сөздерді бейтарап сөздермен алмастыруды талап етеді. Сонымен қатар физикалық ақаулары бар тұлғаларды атау кезінде дәстүрлі «соқыр», «мылқау», «ақсақ» сөздерінің орнына ағылшын тілінде «challenged» («ерекше қажеттіліктерге ие тұлға») тіркесі қолданыс табуда. Саяси дұрыстылық ұғымын ғылыми дұрыстылықпен шатастырмау керек. Кейде саяси дұрыс тіркестер жалпы қолданыстағы ғылыми дұрыс тіркестерге қайшы келеді, бұл жағдайда саяси дұрыстылықтың жақтастары ғылыми дұрыс терминдерді саяси дұрыс терминдермен алмастыруды талап етуде. Алайда кейде ғылыми дұрыс терминдер саяси дұрыс терминдерге сай келеді. Саяси дұрыс тіркестердің ағылшын тілінің америкалық нұсқасында алғаш пайда болуы анықталып, олардың қазақ тіл білімінде термин ретінде қалыптасу жолдары қарастырылады В статье рассматривается политически корректные выражения, используемые в таких отраслях гуманитарных наук, как этнография, социолигвистика, культурология и т.п., которые нашли частое применение в сфере языковой политики. Политическая корректность предполагает замену слов, которые имеют половую принадлежность, на гендерно-нейтральные термины, использование различных форм с «challenged» («человек с особыми потребностями», букв.перевод: «тот, кто вынужден преодолевать трудности») вместо использовавшихся ранее простых слов для людей с физическими недостатками («слепой», «хромой», «инвалид»). Политкорректность также не следует путать с научной корректностью тех или иных понятий. Иногда политкорректные термины противоречат общепринятым научным, а сторонники политкорректности добиваются замены научно корректных терминов на политкорректные. Иногда же научно корректный тер- мин совпадает с политкорректным. В статье также отслежены первоисточники использования этих выражении в американском варианте английского языка, также даны обьяснения толкования и терминологизации данных выражений в казахской лингвистике.