Рай категориясын танудағы ерекшеліктер. Особенности познания категории наклонения

Аңдатпа

Мақалада етістіктің негізгі грамматикалық категорияларының бірі – райды танудағы ғалымдардың ой-пікірлері талданады. Кез келген сөйлемде оқиға, жағдайға қатысты алуан түрлі модальдік реңк болады. Модальділік реңк түрлі жағдайларға байланысты сөйлеушінің көңіл-күйіне қатысты өзгеріп отырады. Мысалы, қимыл иесінің объективті құбылысқа деген тілек-ниеті, өтініші немесе шарты және т.б. кейде шынайы көрініс тапса, кейде неғайбіл болып көрінуі мүмкін. Сондай-ақ лексикалық модальділік пен грамматикалық модальділік туралы сөз етіледі. Сөйлемнің модальділігі айтылған ой-пікірге толықтай қатысты болса, райдың модальділігі етістік баяндауышқа қатысты болатындығы айтылады. Қазақ тілі грамматикасының бастауы болған түркітанушы ғалым В.В. Катаринский мен қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ғалым А. Байтұрсынұлының еңбектеріндегі рай түрлері, оған берілген анықтамалар, мысалдар салыстырыла отырып талданады. Екі ғалымның рай категориясын танудағы пікір ұқсастықтары мысалдар арқылы көрсетіледі. В статье анализируются научные изыскания и основные идеи исследователей о познании категории наклонения. Существуют различные модальные оттенки, связанные с действием и событием в различных предложениях. В условиях различных речевых ситуаций модальный оттенок может меняться, что непосредственно связано с чувствами и эмоциями говорящего. Например, желание, намерение и просьба действующего лица по отношению к объективной действительности в одних случаях могут реально отражать какую-либо ситуацию, в других – оставаться неопределенными и сомнительными. Кроме того, в статье рассматриваются лексическая и грамматическая модальность. Модальность предложения относится ко всем сторонам высказывания, модальность наклонения – специально к глаголу, к сказуемому. Авторы подтверждают свои выводы на основе сравнительного изучения видов наклонений, их определений и приведенных примеров в трудах В.В. Катаринского и А. Байтурсынулы. В статье посредством примеров сопоставляются точки зрения двух ученых в познании категории наклонения глагола. Опираясь на сопоставительный анализ, авторы статьи приводят свои выводы о познании категории наклонения.