Концептуальная и мифологическая картина мира традиционной казахской музыки. Дәстүрлі қазақ әуенінің тұжырымдылық және мифологиялық әлем бейнесі

Аннотация

Картины мира чрезвычайно многообразны, это всегда своеобразное видение мира, и их смысловое конструирование происходит в соответствии с определенной логикой миропонимания. Сопоставляя различные культуры и их мировидение, можно раскрыть специфические национальные особенности мировосприятия. Шаманизм как древняя религия основана на вере в существование духов и на особом посреднике шамане – баксы, в руках которого была сосредоточена вся магическая практика, уходящая своими корнями в эпоху первообытного синкретизма. Секрет воздействия музыки баксы заключен в особенном характере звуков кобыза, таинственный низкий тембр которого способен вызывать соответствующее гипнотизирующее настроение, придавая мелодии “мистический”, “потусторонний характер”. Соотнесенность древних форм и смыслов, заключенных в антропоморфной структуре строения кобыза, таит скрытую, необъяснимую энергию и носят сакральный характер. Народную этимологию называют “этимологической магией, которая смыкается с другими, неязыковыми (ритуальной, мифологической) видами магии”. Данное понятие мы используем по отношению к этимологическим версиям концептов баксы и кобыз, хранящих затемненные или стертых в языке смысловые тайны особенностей картины мира казахского народа. Әлем бейнесі әрқилы, оған өзіндік әлем көрінісі тән, оның мағыналық құрылымдалуы белгілі бір әлемді түсіну логикасына сәйкес орын алады. Түрлі мәдениет пен олардың әлем көрінісін салыстыра отырып, әлемді қабылдаудың арнайы ұлттық ерекшеліктерін ашуға болады. Бақсылық, ертеден келе жатқан дін ретінде, рухтарға сенім мен қолында түбірі алғашқы синкретизм дәуіріне кететін барлық сиқыршылық тәжірибе шоғырланған бақсылар жораларына негізделген. Бақсы әуенінің ерекше әсерінің құпиясы қобыз дауысының ерекше сипатында, оның сырлы төмен тембрі, әуенге “тылсым сипат” беріп, сәйкес арбайтын көңіл-күй шақыруы мүмкін. Қобыз құрылысының антропоморфтық құрылымындағы ескі форма және мағыналар қатыстылығы құпия, түсініксіз энергия және діни сипатқа ие. Ұлттық этимологияны “басқа, тілдік емес (салттық, мифологиялық) сиқыр түрлерімен жанасатын этимологиялық сиқыр” деп атайды. Бұл түсінікті біз қазақ халқының әлем бейнесі ерекшеліктерінің күңгірт немесе тілде көп пайдаланбайтын мағыналық құпияларын сақтайтын бақсы және қобыз түсініктерінің этимологиялық нұсқаларына қатысты қолданамыз