Тіл-тағдыр: Мұрат Әуезовтың түркілік бірегейлік түсінудегі мәдени-философиялық нұсқаулары

Аннотация

Мақалада Мұрат Мұхтарұлы Әуезовтың мәдени-философиялық мұрасына филологиялық тұрғыдан талдау жасалады. Оның еңбектерінде басты ұғым – «тіл – тағдыр» идеясы болып табылады. Әуезов тілді халықтың рухани даму бағытын айқындайтын, ұлттық болмыстың өзегін құрайтын фактор ретінде қарастырады. «Тілдік бөтендік» ұғымы арқылы ол екітілді жазушының ана тілі мен өзге тіл арасындағы ішкі қайшылығын сипаттап, бұл құбылысты транслингвизм мен постколониялық ой аясында пайымдайды.«Иппокрена. Уақыт құдықтарына сапар» және «Уақыт байланыстырған жіп» еңбектерінің филологиялық талдауы Әуезов стилінің ерекшеліктерін ашады: «жол», «жіп», «қайнар бұлақ» сияқты метафоралар философиялық қаңқа құрайды; публицистика мен көркем бейнелілік үйлесім табады; екітілді элементтер мәтінге «қосарланған код» береді. Сондай-ақ, «тіл – дін – діл» үштағаны түркілік болмыстың матрицасы ретінде көрсетіледі.

Мақалада Әуезов идеялары мәдени публицистикадан асып түсіп, терең филологиялық мәнге ие екендігі дәлелденеді: тіл ұлттық поэтиканың қайнар көзі әрі дүниетанымның көркем бейнесін қалыптастыратын рухани құндылық ретінде талданады. Жаңалығы – Әуезов мәтіндерін қазіргі филология, транслингвизм және постколониялық теория тұрғысынан кешенді қарастыру. Практикалық маңызы – тіл теориясы, әдебиет тарихы және мәдениетаралық коммуникация бойынша оқу бағдарламаларында қолдану мүмкіндігі.