О. Арукенованың «Правила нефтянки» әңгімесіндегі «нефтянка» көркемдік концептіcі

Аннотация

Қазіргі заманғы қазақстандық проза мәдени кодтардың, ұлттық және көркемдік концепті, сондай-ақ авторлардың жеке өмірбаяндарының қолданылуымен және өзара әрекеттесуімен сипатталады. Бұл мақалада О. Арукенованың «Правила нефтянки» әңгімесінің көркемдік тұтастығын құрайтын «нефтянка» көркемдік концепті қарастырылады. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты – бұл ұғымды тек танымдық әдебиеттанудағы санат ретінде сипаттау ғана емес, ол әдеби мәтінді таным мен ақыл-ой әрекетінің ерекше түрі ретінде зерттеуді қамтиды, сонымен қатар бұл ұғымның ұлттық және мәдени ерекшелігін анықтау. Мақалада «нефтянка» ұғымының когнитивтік сипаттамалары және оның концептуалды метафоралар арқылы бейнелену жолдары зерттеледі. Әдістемелік талдауда әдеби мәтінде кездесетін бейнелермен бейнеленген ұғымның концептуалды метафоралары мен когнитивтік атрибуттары қолданылады. Бұлар әңгіме поэтикасының негізгі элементтерін, мысалы, шетелдік компаниялардың мамандарының бейнелері мен мұнай кәсіпорындарының орналасқан жерін көрсетеді. Сондай-ақ, жоғары/бағынышты және жергілікті/бөтен иерархиясына негізделген бейнелі қатынастар арқылы қазіргі қоғамның әлеуметтік-экономикалық аспектілерін көрсететін когнитивтік қасиеттер ашылады. Қарастырылып отырған «нефтянка» әдеби тұжырымдамасы автордың жеке дүниетанымын, интертексттің, иронияның және симулякр бейнелерінің жұмыс істеуін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл бізге мәтінді тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді, өйткені әрбір автор ұғымды өзінің ерекше тәсілімен түсіндіріп қана қоймай, сонымен қатар оның мазмұнын, мағынаның жеке өсімдерімен толықтырады және байытады. Осы тұрғыда «нефтянка» ұғымы ерекше маңызға ие болады: ол тек баяндаудың тақырыбы ғана емес, сонымен қатар мәтінді қабылдауды ұйымдастыратын когнитивтік механизмге айналады.

Түйін сөздер: когнитивті әдебиеттану, көркемдік концепт, ұлттық бірегейлік, концептуалды метафора.